Hengelo - De Kasbah
(Doorverwezen vanaf Hengelo - De Kasbah)
Monumentnummer: 532555
Introductie
Het was een van de meest grensverleggende projecten die binnen het programma Experimentele Woningbouw werden uitgevoerd: de Kasbah in Hengelo. Minister Schut van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening had dit programma in 1968 gelanceerd om de grootschalige monocultuur en anonieme vormgeving van de naoorlogse woonwijken te doorbreken. Er kwam een subsidiepot voor meer variatie en experimenten op het gebied van woning, woonvorm en woonomgeving. Het programma liep tot 1980 en resulteerde in de bouw van zo’n tienduizend woningen met het predicaat ‘experimenteel’, waarmee vernieuwingen in de volkshuisvesting in gang werden gezet.
Aanleiding voor de selectie
In het Programma Post 65 (1965 – 1990) zijn om te beginnen vijftien monumenten geselecteerd die in aanmerking komen voor rijksbescherming. De Kasbah is één van deze vijftien. Dit monument past in de Verhaallijn Post 65 Actie! en Vrijheid.
Hengelo en de Kasbah
Het Kasbah-plan van architect Piet Blom was aanvankelijk bedoeld voor het centrum van Hengelo, maar werd uiteindelijk gerealiseerd in de noordoostelijke buitenwijk Groot Driene. Op ruim twee hectare werden daar 184 woningwetwoningen gebouwd. Vlak na de bouw van de Kasbah werd in Helmond gestart met de bouw van Bloms wereldberoemde kubuswoningen (1972-1976), gevolgd door die in Rotterdam (1978-1984). Een soortgelijk plan voor Amsterdam sneuvelde.
De architect en het ontwerp
Architect Piet Blom zag het programma Experimentele Woningbouw als een uitgelezen kans om zijn ideeën over nieuwe vormen van samenleven en wonen te realiseren. Zijn ideaal was om voor gewone mensen kleinschalige en humane architectuur te ontwerpen, die zou leiden tot een klasseloze maatschappij. Met zijn onconventionele architectuurvisie baarde hij in de jaren zestig en zeventig opzien en nam hij binnen de Nederlandse architectuur een geheel eigen plaats in. Al in 1965 had Blom in een onderzoek getiteld ‘Wonen als stedelijk dak’ een beeld geschetst van een woonomgeving op twee niveaus: de begane grond als ‘leefstad’, bedoeld voor verkeer, parkeren, openbare voorzieningen en sociale activiteiten. Daarboven een ‘woondak’ met woonstraten en speelpleintjes. Veel hiervan kwam terug in het ontwerp voor de Kasbah dat Blom in 1969 maakte. Hij had een stad voor ogen waar alle functies door elkaar zouden lopen, zoals in de Noord-Afrikaanse kasba’s, of, dichter bij huis, de Amsterdamse Jordaan met zijn hechte sociale structuur waar hij was opgegroeid. In plaats van de gebruikelijke rijtjeswoningen maakte Blom ‘een dak tussen de hemel en de stad’. Dit systeem zou volgens hem dé oplossing voor de woningnood kunnen bieden, omdat de woningdichtheid drie tot vier keer hoger was dan in andere nieuwbouwwijken. Verschillende typen woningen moesten zorgen voor een gevarieerde samenleving, waarin plaats was voor alleenstaanden en gezinnen, werknemers en zelfstandige ondernemers, studenten en hoogleraren.
Een totaal experiment
De beoordelingscommissie was onder de indruk van de visie van Blom. Zijn plan was volgens haar een totaal experiment van een bekwaam ontwerper, met originele gedachten over de architectonische vormgeving, stedenbouwkundige opzet, toegepaste woningtypen, en de integratie van het wonen en andere activiteiten. Elke woning heeft een woon- en een slaapverdieping, die met een vide en trap in open verbinding met elkaar staan. Eén woningtype had oorspronkelijk een groot open vertrek op de verdieping, een ‘slaapschuur’ die naar eigen idee kon worden ingedeeld. De meeste woningen hebben een dakterras van vijf bij zes meter.
Gebruik en invulling
Ondanks een recordbedrag aan subsidie per woning waren de huren veel hoger dan begroot, waardoor het complex vooral werd bewoond door hogere inkomensgroepen en jonge tweeverdieners. Blom dacht dat door vrijgeven van de leefruimte op de begane grond de hogere bouwkosten van het ‘stedelijk dak’ eenvoudig konden worden terugverdiend. Al tijdens de bouw van het complex werden op de begane grond, behalve een gemeenschappelijke tuin, kleine winkels en bedrijfsruimten gerealiseerd. Voor de andere voorzieningen werd een stichting opgericht. Dit leidde in 1977 in de realisatie van wijkcentrum De Tempel, waaraan bewoners van de Kasbah financieel bijdroegen. Sinds 2013 is op de begane grond het Piet Blom Museum gevestigd. In datzelfde jaar werd de Kasbah aangewezen als gemeentelijk monument.
Renovatie
In 2018 startte een grootscheepse renovatie en verduurzaming van het complex, waarbij de bij een eerdere opknapbeurt aangebrachte kunststof kozijnen werden vervangen door houten exemplaren met de oorspronkelijke detaillering en kleuren van Blom. Op de begane grond komen in voormalige winkelruimtes zeven levensloopbestendige woningen, waarvoor de huidige bewoners van het complex bij de toewijzing voorrang hebben.
Waardering en betekenis
- De Kasbah is van belang als bijzondere architectonische uiting van de drang tot maatschappelijke vernieuwing en het geloof in een maakbare samenleving in de jaren zestig en zeventig.
- Het complex is van belang als gebouwde demonstratie van een andere manier van stedelijk wonen en samenleven.
- Het complex is van belang als een van de uitgevoerde projecten van het programma Experimentele Woningbouw, dat tussen 1968 en 1980 heeft geresulteerd in tienduizend woningen met het predicaat ‘experimenteel’.
- Het complex is van belang als sleutelwerk in het oeuvre van architect Piet Blom.
Bronnen
- D. de Jonge, ‘Het bijzondere van de “kasbah”’, De Architect 4 (1973) 3, p. 132-135.
- D. de Jonge, 'Voorlopige balans van de Kasbah', De Architect 7 (1976) 5.
- Wim J. van Heuvel, Experimentele woningbouw : verkenning van gerealiseerde projecten, Den Haag 1976.
- S. Hiddema, Piet Blom en de kunst van het bouwen, Groningen 1984.
- J. Hengeveld, Piet Blom, s.l., s.a. [2008].
- M. Barzilay, R. Ferwerda, A. Blom, Predicaat experimentele woningbouw 1968-1980. Verkenning Post 65, Amersfoort 2018.
- M. Barzilay, R. Ferwerda, A. Blom, Experimentele Woningbouw 1968-1980 in Nederland. 64 gerealiseerde woonbeloften, Rotterdam 2019.
- 'De eigenzinnigen en de creatievelingen: ze wonen in de Kasbah in Hengelo en willen er ook nooit meer weg', Tubantia, 17 augustus 2021.
- M. Fonteijn, 'Architect Piet Blom had een wild plan voor de Jordaan', Ons Amsterdam 75 (2023).
- 'Bé en Marian, eerste bewoners van de Hengelose Kasbah, gaan er ook dood: ‘Het was één grote feesttent’', Tubantia, 20 april 2023.
- M. Assink-Emmerink, De magie van de KASBAH, ‘leven in en rondom de creatie van Piet Blom’, 2024.
- Home - Wijkcentrum De Tempel (detempel-hengelo.nl) (geraadpleegd 24 mei 2024).
- Post 65: De Kasbah In Hengelo, blog RCE.
- 'Hengelose Marjon (79) kiest voor levensloopbestendig wonen in haar geliefde Kasbah: ‘Ik wil comfort op mijn oude dag’', Tubantia, 17 februari 2025.
- Gemeente Hengelo, uittreksel Monumentenregister Hengelo.
- home - Piet Blom Museum (geraadpleegd 25 mei 2024).
- Website Wijkcentrum De Tempel (geraadpleegd 24 mei 2024).
- Website van de bewonersvereniging van de Kasbah.
- Alle beelden van dit monument in de Beeldbank
Besluit
Over dit monument is een besluit gepubliceerd:
- Hengelo - Ontwerpbesluit 1769346 (10 december 2025)
Zie ook
Monumenten- Utrecht - De Musketon
- Kerkrade - Rodahal
- Mildam - Ecokathedraal
- Monumenten/Post 65 - 4 (pagina bestaat niet)
- Apeldoorn - Centraal Beheer
- Terneuzen - Stadhuis
- Waarderingscriteria gebouwd en aangelegd (groen) erfgoed
- Post 65 (1965-1990) - De jongste rijksmonumenten van Nederland
- Rijksmonumenten - waarderen
- Piet Blom (1934-1999)
Meer informatie Meer over het monumentenregister en het rechtsgevolg van de aanwijzing tot rijksmonument is te vinden op cultureelerfgoed.nl/monumenten.
Meer over de omvang en reikwijdte van de bescherming van specifiek dit monument is te vinden in Monumenten - Rijksmonumentenregister en de leeswijzer.Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 5 feb 2026 om 04:00.