Natuursteen in Nederland

Introductie

Kennis van het materiaal waaruit het gebouwde bestaat, vormt een basiselement in de zorg van en de omgang met een monumentBouwwerk dat door zijn grootse, schone of kunstzinnige vormen opmerkelijk is of door de eraan verbonden historische associaties eerbiedwaardig wordt geacht. Ook om zijn betekenis voor de kunst- en bouwgeschiedenis, de geschiedkunde en de technologie kan het gebouw hoog worden gewaardeerd. De ouderdom, de hiermee gepaard gaande inwerking van de tijd en het harmonische geheel hebben er verder toe geleid dat een ‘samengegroeide’ veelheid van bouwwerken als monument kan worden beschouwd. Dit geldt voor een straat, een gracht, een wijk en zelfs een stad of dorp.In Nederland is de wettelijke bescherming sedert 1961 geregeld in de Monumentenwet, waarin ook beschermde stads- en dorpsgezichten zijn opgenomen. (Haslinghuis). Materiaalkennis vormt tevens een belangrijke voorwaarde bij het zoeken naar methoden en middelen om de natuursteennatuursteen: gesteente, niet gevormd in ambachtelijke of industriële processen. in monumentenBouwwerk dat door zijn grootse, schone of kunstzinnige vormen opmerkelijk is of door de eraan verbonden historische associaties eerbiedwaardig wordt geacht. Ook om zijn betekenis voor de kunst- en bouwgeschiedenis, de geschiedkunde en de technologie kan het gebouw hoog worden gewaardeerd. De ouderdom, de hiermee gepaard gaande inwerking van de tijd en het harmonische geheel hebben er verder toe geleid dat een ‘samengegroeide’ veelheid van bouwwerken als monument kan worden beschouwd. Dit geldt voor een straat, een gracht, een wijk en zelfs een stad of dorp.In Nederland is de wettelijke bescherming sedert 1961 geregeld in de Monumentenwet, waarin ook beschermde stads- en dorpsgezichten zijn opgenomen. (Haslinghuis) te conserveren en zo de levensduurDe levensduur van een object is de periode vanaf vervaardiging tot aan het weggooien ervan. van het gebouwde op langere termijn te waarborgen. Dit artikel geeft een indeling naar hoofdgroepen van gesteenten en vertelt de ontstaanswijze van enkele bekende soorten natuursteennatuursteen: gesteente, niet gevormd in ambachtelijke of industriële processen.. Ook komen in een beknopt overzicht de meest voorkomende soorten natuursteennatuursteen: gesteente, niet gevormd in ambachtelijke of industriële processen. in NederlandseHet Nederlands is een West-Germaanse taal en de moedertaal van de meeste inwoners van Nederland, België en Suriname. In de Europese Unie spreken ongeveer 23 miljoen mensen Nederlands als eerste taal, en een bijkomende vijf miljoen als tweede taal. Verder is het Nederlands ook een officiële taal van de Caraïbische (ei)landen Aruba, Curaçao en Sint-Maarten, terwijl er nog minderheden bestaan in Frankrijk, Duitsland en in mindere mate Indonesië, en nog ruim een half miljoen sprekers in de Verenigde Staten, Canada en Australië. De Kaap-Hollandse dialecten van Zuid-Afrika en Namibië werden gestandaardiseerd tot Afrikaans, een dochtertaal van het Nederlands. monumentenBouwwerk dat door zijn grootse, schone of kunstzinnige vormen opmerkelijk is of door de eraan verbonden historische associaties eerbiedwaardig wordt geacht. Ook om zijn betekenis voor de kunst- en bouwgeschiedenis, de geschiedkunde en de technologie kan het gebouw hoog worden gewaardeerd. De ouderdom, de hiermee gepaard gaande inwerking van de tijd en het harmonische geheel hebben er verder toe geleid dat een ‘samengegroeide’ veelheid van bouwwerken als monument kan worden beschouwd. Dit geldt voor een straat, een gracht, een wijk en zelfs een stad of dorp.In Nederland is de wettelijke bescherming sedert 1961 geregeld in de Monumentenwet, waarin ook beschermde stads- en dorpsgezichten zijn opgenomen. (Haslinghuis) aan bod, in het bijzonder de eigenschappen waaraan de gesteenten gemakkelijk zijn te herkennen.

Een reliëf van kalksteen in een muur.
Reffroy kalksteen aan de Grote kerkKerken zijn gebouwen waar de christelijke godsdienstoefening wordt gehouden. Aanvankelijk was de altaarruimte het belangrijkste onderdeel. In de verschillende katholieke liturgieën is deze dat nog. Sinds de Hervorming ook als preekkerk. Een parochie wordt bediend door een parochie- of kerspelkerk. Als aan de kerk een kapittel van kanunniken is verbonden, spreekt men van een collegiale of kapittelkerk. Een stifts-, abdij- of kloosterkerk behoort bij een kloostergemeenschap. De hoogste rang bezit een kathedraal of dom. (Haslinghuis) in Breda.
Een hoek in een muur met links lichtgrijze stenen en rechts donkergrijze stenen.
Drachenfels trachiet (links) en Ettringer tufsteen (rechts) aan de Utrechtse Domkerk
Een versierd detail van steen.
Bentheimer zandsteenzandsteen: sedimentaire natuursteen gevormd uit aan elkaar gekitte zandkorrels, doorgaans met weinig bindmiddel in de vorm van kleimineralen, kalk of kiezel. aan het koor van de Utrechtse Domkerk
Een steengroeve.
Eén van de groeves nabij Billerbeck (D) waar Baumberger steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) wordt gewonnen. Alleen de grote blokken steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) uit de onderste lagenLagen zijn reeksen aaneengevoegde stenen van gelijke dikte op hun plat, horizontaal, soms in hellende stand of op hun kant (rollaag) gelegd. De hoogte van bakstenen metselwerk wordt naar het aantal lagen opgegeven. Een laag waarin alleen de korte zijden van de bakstenen zichtbaar zijn, heet een koppenlaag. die waarin alleen de lange zijden vertonen noemt men een strekkenlaag. (Haslinghuis) zijn bruikbaar als bouwsteen.
Deur onder een orgel omlijst door wit marmeren pilaren en rood marmeren randen.
Orgel van in de Oude kerkKerken zijn gebouwen waar de christelijke godsdienstoefening wordt gehouden. Aanvankelijk was de altaarruimte het belangrijkste onderdeel. In de verschillende katholieke liturgieën is deze dat nog. Sinds de Hervorming ook als preekkerk. Een parochie wordt bediend door een parochie- of kerspelkerk. Als aan de kerk een kapittel van kanunniken is verbonden, spreekt men van een collegiale of kapittelkerk. Een stifts-, abdij- of kloosterkerk behoort bij een kloostergemeenschap. De hoogste rang bezit een kathedraal of dom. (Haslinghuis) in Amsterdam. De pilasters en consoles zijn van wit marmermarmer: natuursteen waarvan de grondmassa en het bindmiddel in hoofdzaak bestaan uit kalkverbindingen, tevens zijnde een metamorfe natuursteen. Polijstbare kalkstenen worden in de natuursteenhandel ook vaak marmer genoemd. (bianco Carrara) uit Italië en rood marmermarmer: natuursteen waarvan de grondmassa en het bindmiddel in hoofdzaak bestaan uit kalkverbindingen, tevens zijnde een metamorfe natuursteen. Polijstbare kalkstenen worden in de natuursteenhandel ook vaak marmer genoemd. ( Rouge Royal) uit België.
Zwart vuursteen.
Vuursteen knollen gebruikt als bouwsteen voor de toren van Eben-Ezer bij Eben-Emael (B).
Blokken lichtbruin steen in een steengroeve.
Blokken zandsteenzandsteen: sedimentaire natuursteen gevormd uit aan elkaar gekitte zandkorrels, doorgaans met weinig bindmiddel in de vorm van kleimineralen, kalk of kiezel. in de groeve bij Udelfangen (D).
Een steengroeve.
Tufsteengroeve bij Weibern in de Duitse Eifel.
Grote stenen blokken in een muur.
Obernkirchener zandsteenzandsteen: sedimentaire natuursteen gevormd uit aan elkaar gekitte zandkorrels, doorgaans met weinig bindmiddel in de vorm van kleimineralen, kalk of kiezel. aan de gevelDriehoekige top van een muur of houten wand, die voor het dak is geplaatst, later in het bijz. de gehele driehoekig afgedekte voormuur van een huis of de voormuur in het algemeen, ook als de muur horizontaal is afgedekt. Tenslotte wordt van voor-, achter-, zij- en brandgevels gesproken. Zonder nadere aanduiding betekent gevel echter voorgevel. De esthetische werking van de gevel berust grotendeels op de verhouding en verdeling van gesloten en open partijen (dammen, vensters) en op de geleding: horizontaal door lijsten, friezen enz., verticaal door zuilen, pilasters, risalieten. van het stadhuis van Leiden.
Onregelmatige blokken steen in een abdijmuur.
Nivelsteiner zandsteenzandsteen: sedimentaire natuursteen gevormd uit aan elkaar gekitte zandkorrels, doorgaans met weinig bindmiddel in de vorm van kleimineralen, kalk of kiezel. aan de abdijkerk van Rolduc
Een groot blok grijze steen.
Een blok Naamse steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) (Calcaire de Meuse) in de groeve Gore nabij Sclayn (B)
Grote lichtgrijze blokken steen in een muur.
Het westwerk van de abdijkerk in Thorn is grotendeels nog van kolenzandsteen uit de omgeving van Luik (B)
Steengroeve.
Overzicht van een groeve nabij Soignies (B) waar Belgische hardsteen wordt gewonnen
Lichtgrijze blokken steen in een muur gemetseld.
Paramentblokken van Gobertanger steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) aan de Sint-Jan in Den Bosch

Hoofdgroepen

De in de natuur voorkomende gesteenten worden, naar de wijze van ontstaan, ingedeeld in drie groepen: de stollingsgesteenten, de sedimentaire of afzettingsgesteenten en de metamorfe gesteenten. Van alle groepen komen verschillende soorten natuursteennatuursteen: gesteente, niet gevormd in ambachtelijke of industriële processen. in NederlandseHet Nederlands is een West-Germaanse taal en de moedertaal van de meeste inwoners van Nederland, België en Suriname. In de Europese Unie spreken ongeveer 23 miljoen mensen Nederlands als eerste taal, en een bijkomende vijf miljoen als tweede taal. Verder is het Nederlands ook een officiële taal van de Caraïbische (ei)landen Aruba, Curaçao en Sint-Maarten, terwijl er nog minderheden bestaan in Frankrijk, Duitsland en in mindere mate Indonesië, en nog ruim een half miljoen sprekers in de Verenigde Staten, Canada en Australië. De Kaap-Hollandse dialecten van Zuid-Afrika en Namibië werden gestandaardiseerd tot Afrikaans, een dochtertaal van het Nederlands. monumentenBouwwerk dat door zijn grootse, schone of kunstzinnige vormen opmerkelijk is of door de eraan verbonden historische associaties eerbiedwaardig wordt geacht. Ook om zijn betekenis voor de kunst- en bouwgeschiedenis, de geschiedkunde en de technologie kan het gebouw hoog worden gewaardeerd. De ouderdom, de hiermee gepaard gaande inwerking van de tijd en het harmonische geheel hebben er verder toe geleid dat een ‘samengegroeide’ veelheid van bouwwerken als monument kan worden beschouwd. Dit geldt voor een straat, een gracht, een wijk en zelfs een stad of dorp.In Nederland is de wettelijke bescherming sedert 1961 geregeld in de Monumentenwet, waarin ook beschermde stads- en dorpsgezichten zijn opgenomen. (Haslinghuis) voor.

Stollingsgesteenten

Onder de korst van de aarde is op verschillende diepten magma aanwezig, een stof in vloeibare vormDe omtrek, vorm of kenmerkende configuratie van een object met inbegrip van zijn contouren; de uiterlijke verschijningsvorm of buitenste begrenzing van het object. (AAT-Ned) die divers van samenstelling kan zijn. Wanneer het magma langzaam afkoelt, worden grote kristallen gevormd en ontstaat een stollingsgesteente of magmatisch gesteente. Stollingsgesteenten zijn dan ook gemakkelijk te herkennen aan hun kristallijne structuurDe microscopische structuur van een materiaal is de ruimtelijke oriëntatie van de atomen, ionen of moleculen. Deze structuur bepaalt de macroscopische eigenschappen.. Vanwege het feit dat deze gesteenten in de diepte worden gevormd, worden zij ook wel dieptegesteenten genoemd. Graniet is een voorbeeld van een dieptegesteente. Door geologische processen, bijvoorbeeld door opheffing in een gebergteketen, kunnen de dieptegesteenten aan de oppervlakte komen en door de mens worden gewonnen. Granieten hebben een vrij simpele mineralogische samenstelling. Ze bestaan in hoofdzaak uit drie of vier soorten silicaatmineralen: grijze kwarts (kiezelzuur), in diverse lichte tinten gekleurde veldspaten, hoogglanzende glimmers (kleurloze glimmer: mica en donkerbruine tot zwarte glimmer: biotiet) en kleine donkere mineralen (onder andere amfibolen).

Waar het vloeibare magma door spleten in de aardkorst of in vulkaanpijpen aan het aardoppervlak komt, koelt de lava of smelt af en wordt in het algemeen een gesteente bestaande uit zeer kleine kristallen gevormd. Door de snelle afkoeling hebben de mineralen onvoldoende tijd om zich te ontwikkelen tot grote kristallen. De gesteenten die hierbij ontstaan worden uitvloeiingsgesteenten genoemd. Basalt en basaltlava zijn enkele bekende voorbeelden van uitvloeiingsgesteenten.

Een derde type stollingsgesteenten zijn de ganggesteenten. De smelt wordt hierbij in spleten of gangen geperstZo samendrukken, met name door regelmatige, volledige drukuitoefening, dat er een zekere gedaante aan iets wordt gegeven., die echter niet tot aan het aardoppervlak reiken. De gevormde kristallen zijn voor het merendeel kleiner dan de kristallen in de dieptegesteenten, maar grover dan die in de uitvloeiingsgesteenten. Als grove mineralen voorkomen in een fijnkorrelige grondmassa wordt van een porfirische structuurDe microscopische structuur van een materiaal is de ruimtelijke oriëntatie van de atomen, ionen of moleculen. Deze structuur bepaalt de macroscopische eigenschappen. gesproken. Een dergelijk gesteente wordt een porfier genoemd. Een bekend voorbeeld van een ganggesteente is het porfier van Quenast uit België, dat in menig historisch straatplaveisel als kassei een plaatsConcentratie van bebouwing. heeft gekregen. De grovere, grijswitte veldspaten en de kwartskristallen tekenen zich duidelijk af in de grijsblauwe grondmassa van dit porfier.

Afzettingsgesteenten (sedimentgesteenten)

De gesteenten die aan het aardoppervlak zijn gekomen bij de vorming van gebergten, staan voortdurend onder invloed van de aan dat oppervlak heersende processen (temperatuur, water en wind, omzetting). Die invloed leidt er toe dat het materiaal geleidelijk zijn samenhang verliest en in kleinere gesteentefragmenten uiteenvalt. Het gesteente wordt geërodeerd en langs hellingen en door bergstroompjes naar rivieren gevoerd en vervolgens naar zee getransporteerd. Wanneer het water tot rust is gekomen, kan het materiaal bezinken en zich op de bodem afzetten. Het bezinksel wordt ook wel sediment genoemd. Grovere delen zetten zich dichter bij de bron af dan kleinere delen; zo blijven dus de grove keien achter in de bergen, grind wordt wat verder in rivieren meegevoerd, zand nog verder en kleideeltjes nog weer verder. Door verkitting van de samenstellende delen door kiezel- of kalkcement ontstaat in de loop der tijd een afzettings- of sedimentgesteente. Zandsteen is een voorbeeld van een afzettingsgesteente.

Afzettingsgesteenten kunnen ook ontstaan door chemische neerslag van stoffen uit een oplossing (bijvoorbeeld zeewater) of door verkitting en verstening van resten van plantaardige en dierlijke organismen. Veel typen kalksteen behoren tot deze groep van de sedimentgesteenten. In Belgische hardsteen en ook in veel typen Franse kalksteen zijn resten van koralen, schelpdieren en zeelelies vaak in overvloed aanwezig.

Een belangrijk kenmerk van afzettingsgesteenten is de gelaagde opbouw van de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) (het leger of groefleger). Op de bodem van de zee, een meer of een rivier wordt laag voor laag sediment gevormd. In de diepere delen van de zee ontstaan meestal fijnkorrelige, kalkrijke afzettingen doordat de kalkschalen van allerlei organismen een belangrijk aandeel in het bodemslib vormen. De kalklagen kunnen worden afgewisseld met kleilagen of laagjes fijn zand. Dichter bij de kust wordt het materiaal grover, doordat afbraakproducten van het geërodeerde land in rivierdelta’s en zandige kuststroken tot bezinking komen. Daar waar de korrelgrootte van het sediment min of meer uniform is, is de gelaagdheid binnenHet binnenmilieu is wat men binnen in een gebouw ervaart. één gesteentelaag of gesteentebank soms moeilijk te herkennen.

Vulkanische uitbarstingen leiden tot afzetting van materiaal dat uit de aarde afkomstig is. As en puin van allerlei typen gesteenten worden daarbij in de lucht geslingerd en afgezet langs de hellingen en de dalen rondom de kraterpijpen. Verkitting van de losse delen onder water levert het bouwmateriaalBouwmaterialen zijn organische en anorganische materialen die worden gebruikt bij de bouw en later herstel of onderhoud van gebouwen. (Conservation Dictionary) tufsteen, waarin poreuze stukjes puimsteen (bims) vaak goed zichtbaar zijn. Ook tufsteen wordt dus tot de afzettingsgesteenten gerekend.

Metamorfe gesteenten

Metamorfe gesteenten komen tot stand doordat een bestaand gesteente, bijvoorbeeld een kalksteen, in de aarde begraven raakt en onder invloed van temperatuur en drukDruk is de kracht die op een voorwerp werkt en die het probeert te vervormen. De druk wordt gemeten als de kracht gedeeld door het oppervlak waarop hij werkt. een metamorfose (letterlijk: gedaanteverandering) ondergaat, zonder dat de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) smelt. Tijdens dat procesEen proces is een serie logische, samenhangende activiteiten die leiden tot een van te voren bepaald doel. vindt een rekristallisatie plaatsConcentratie van bebouwing.: er worden nieuwe kristallen van calciet (calciumcarbonaat) gevormd uit het kalkslib en uit de fossiele kalkschalen van de in de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) aanwezige organismen. De kalksteen is omgezet in een marmermarmer: natuursteen waarvan de grondmassa en het bindmiddel in hoofdzaak bestaan uit kalkverbindingen, tevens zijnde een metamorfe natuursteen. Polijstbare kalkstenen worden in de natuursteenhandel ook vaak marmer genoemd.. Steenhouwers geven overigens een wat ruimere interpretatie aan het begrip marmermarmer: natuursteen waarvan de grondmassa en het bindmiddel in hoofdzaak bestaan uit kalkverbindingen, tevens zijnde een metamorfe natuursteen. Polijstbare kalkstenen worden in de natuursteenhandel ook vaak marmer genoemd.: zo zijn het Belgisch rood- en zwart ‘marmermarmer: natuursteen waarvan de grondmassa en het bindmiddel in hoofdzaak bestaan uit kalkverbindingen, tevens zijnde een metamorfe natuursteen. Polijstbare kalkstenen worden in de natuursteenhandel ook vaak marmer genoemd.’ en het Zweedse ‘marmermarmer: natuursteen waarvan de grondmassa en het bindmiddel in hoofdzaak bestaan uit kalkverbindingen, tevens zijnde een metamorfe natuursteen. Polijstbare kalkstenen worden in de natuursteenhandel ook vaak marmer genoemd.’ (Ölandsteen) in feite zeer compacte, polijstbare kalkstenen. Bij volledige omzetting (rekristallisatie) van het oorspronkelijke gesteente zouden alle fossielresten verdwenen zijn, en dat is bij deze typen kalksteen zeker niet het geval.

Door metamorfose ontstaat uit zandsteenzandsteen: sedimentaire natuursteen gevormd uit aan elkaar gekitte zandkorrels, doorgaans met weinig bindmiddel in de vorm van kleimineralen, kalk of kiezel. kwartsiet en uit kleiige sedimenten kunnen door metamorfose leienLeien zijn kleine dunne platen, die uit leisteen gekloofd en gehakt zijn, en worden gebruikt als dakbedekking. Een lei is enkele mm tot ruim 1 cm dik, meestal blauwgrijs maar ook roodpaars of groen van kleur. Naar gelang de structuur van het basismateriaal kunnen ze worden geleverd in rechthoekige of daarvan afgeleide vorm of in schubvorm. Schubleien kwamen in hoofdzaak uit het gebied van Rijn en Moezel, vandaar dat er ook gesproken wordt van Rijndak. Ook Thüringen levert goede schubleien. Bij Rijnse leien werd gesproken over Andernakels (Andernach).In de 17e en 18e eeuw kwamen veel leien uit Cornwall en Devonshire in Engeland, onder verbasterde namen als Dortmuidse leien, Pleymuidze leien, Salcomse of Schaalkomse leien en Vaalmuidse leien. Tegenwoordig worden ook leien gehakt uit Spaans materiaal.Als de leien uit het Franstalige gebied afkomstig waren, werden ze vaak als schaliën aangeduid. (Haslinghuis) worden gevormd.

Natuursteen in NederlandseHet Nederlands is een West-Germaanse taal en de moedertaal van de meeste inwoners van Nederland, België en Suriname. In de Europese Unie spreken ongeveer 23 miljoen mensen Nederlands als eerste taal, en een bijkomende vijf miljoen als tweede taal. Verder is het Nederlands ook een officiële taal van de Caraïbische (ei)landen Aruba, Curaçao en Sint-Maarten, terwijl er nog minderheden bestaan in Frankrijk, Duitsland en in mindere mate Indonesië, en nog ruim een half miljoen sprekers in de Verenigde Staten, Canada en Australië. De Kaap-Hollandse dialecten van Zuid-Afrika en Namibië werden gestandaardiseerd tot Afrikaans, een dochtertaal van het Nederlands. monumentenBouwwerk dat door zijn grootse, schone of kunstzinnige vormen opmerkelijk is of door de eraan verbonden historische associaties eerbiedwaardig wordt geacht. Ook om zijn betekenis voor de kunst- en bouwgeschiedenis, de geschiedkunde en de technologie kan het gebouw hoog worden gewaardeerd. De ouderdom, de hiermee gepaard gaande inwerking van de tijd en het harmonische geheel hebben er verder toe geleid dat een ‘samengegroeide’ veelheid van bouwwerken als monument kan worden beschouwd. Dit geldt voor een straat, een gracht, een wijk en zelfs een stad of dorp.In Nederland is de wettelijke bescherming sedert 1961 geregeld in de Monumentenwet, waarin ook beschermde stads- en dorpsgezichten zijn opgenomen. (Haslinghuis)

Stollingsgesteenten

Granieten

De oudste stenenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) bouwwerken in Nederland, de grafmonumenten (hunebedden) in Drenthe en Groningen, bestaan uit zeer forse, soms meer dan 20.000 kilo wegende granieten zwerfkeien. Ook de funderingen van kerkjes uit de 11de en 12de eeuw in Noord- en Oost-Nederland bevatten soms, uit Scandinavië afkomstige, granieten zwerfstenen.

Vanaf het einde van de 19de eeuw wordt graniet in Nederland op grote schaal toegepast. Het harde, weerbarstige materiaal laat zich met grote diamantzagen gemakkelijk in platen verdelen. Vanwege de grote duurzaamheid van de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) wordt het een geliefd bouwmateriaalBouwmaterialen zijn organische en anorganische materialen die worden gebruikt bij de bouw en later herstel of onderhoud van gebouwen. (Conservation Dictionary). Enkele bekende vindplaatsen bevinden zich in Duitsland (onder meer Noord-Beieren, Odenwald en Fichtelgebergte), waar geelgrijze en blauwgrijze graniet wordt gewonnen, in Frankrijk (onder meer rozegrijze, zeer grofkorrelige soorten uit Bourgondië en Normandië en meer fijnkorrelige zwart-witte soorten uit de Vogezen) en natuurlijk Scandinavië en Schotland met een scala van soorten in velerlei tinten en structuren.

Trachieten

Een wat betreft samenstelling aan graniet verwant gesteente is het uitvloeiingsgesteente trachiet. Trachiet bezit een vrij grofkorrelige grondmassa, waarin soms opvallend langgerekte kristallen van sanidien, een veldspaatsoort, voorkomen. Doordat de omgevende massa soms sterk verweert, komen de sanidienkristallen enigszins vrij te liggen aan het oppervlak van de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis). Het bekendste trachiet is de Drakenvelder (Drachenfels) trachiet uit het Zevengebergte in Duitsland. Deze steensoort vinden we onder meer toegepast aan de veelhoekige kapel op het Valkhof (11de eeuw) in Nijmegen, aan de Proosdij in Deventer, in Utrecht (onder meer steunberen Domkerk) en in Zwolle (Sassenpoort).

Basaltlava

Het bekendste vulkanische gesteente werd in de late Middeleeuwen tegelijk met de tufsteen uit de Eifel naar Nederland gevoerd. In de buitenmuren van menig Romaans kerkje wordt de basaltlava dan ook naast tufsteen aangetroffen. Basaltlava uit de Eifel is donkergrijs van kleurKleur is een eigenschap van licht die wordt bepaald door de verschillende golflengtes waaruit dat licht is samengesteld. en heeft een blazige structuurDe microscopische structuur van een materiaal is de ruimtelijke oriëntatie van de atomen, ionen of moleculen. Deze structuur bepaalt de macroscopische eigenschappen.. Vaak komen insluitsels voor van stukjes gesteenten en mineralen zoals zwarte augiet en olijfgroene olivijn. Kenmerkend voor veel soorten basaltlava is het voorkomen van zuilvormige structuren. Deze zuiltjes ontstaan door krimp tijdens de snelle stolling van de lava.

Afzettingsgesteenten

Zandstenen

Bentheimer zandsteenzandsteen: sedimentaire natuursteen gevormd uit aan elkaar gekitte zandkorrels, doorgaans met weinig bindmiddel in de vorm van kleimineralen, kalk of kiezel.

Bentheimer zandsteenzandsteen: sedimentaire natuursteen gevormd uit aan elkaar gekitte zandkorrels, doorgaans met weinig bindmiddel in de vorm van kleimineralen, kalk of kiezel. (uit de omgeving van Bentheim en Gildehaus in Duitsland) is een geelachtige tot grijswitte steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) met een middelmatig grove korrel (diameter circa 0.2 mmEen millimeter (0,001 meter), symbool mm, is een uit het SI-stelsel afgeleide lengtemaat met de grootte van een duizendste deel van een meter. milli is afgeleid van het Latijnse woord voor duizend.). Er bestaat ook een rozerood getinte variëteit van de Bentheimer zandsteenzandsteen: sedimentaire natuursteen gevormd uit aan elkaar gekitte zandkorrels, doorgaans met weinig bindmiddel in de vorm van kleimineralen, kalk of kiezel., maar het aantal banken hiervan is beperkt. Soms komen dunne, niet doorgaande niveaus van sliklagen voor. Vanwege de zuivere samenstelling (het overheersende mineraal is het stabiele, slechts langzaam verwerende kwarts) en de open poriënstructuur (waardoor vocht snel wordt afgestaan) is de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) uitermate weervast. De steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) is onder meer verwerkt aan kerkenKerken zijn gebouwen waar de christelijke godsdienstoefening wordt gehouden. Aanvankelijk was de altaarruimte het belangrijkste onderdeel. In de verschillende katholieke liturgieën is deze dat nog. Sinds de Hervorming ook als preekkerk. Een parochie wordt bediend door een parochie- of kerspelkerk. Als aan de kerk een kapittel van kanunniken is verbonden, spreekt men van een collegiale of kapittelkerk. Een stifts-, abdij- of kloosterkerk behoort bij een kloostergemeenschap. De hoogste rang bezit een kathedraal of dom. (Haslinghuis) in Oost-Nederland, zoals die te Oldenzaal, Delden, Haaksbergen en Ootmarsum (12de tot 15de eeuw) en aan zeer veel andere monumentenBouwwerk dat door zijn grootse, schone of kunstzinnige vormen opmerkelijk is of door de eraan verbonden historische associaties eerbiedwaardig wordt geacht. Ook om zijn betekenis voor de kunst- en bouwgeschiedenis, de geschiedkunde en de technologie kan het gebouw hoog worden gewaardeerd. De ouderdom, de hiermee gepaard gaande inwerking van de tijd en het harmonische geheel hebben er verder toe geleid dat een ‘samengegroeide’ veelheid van bouwwerken als monument kan worden beschouwd. Dit geldt voor een straat, een gracht, een wijk en zelfs een stad of dorp.In Nederland is de wettelijke bescherming sedert 1961 geregeld in de Monumentenwet, waarin ook beschermde stads- en dorpsgezichten zijn opgenomen. (Haslinghuis) uit de 15de tot 18de eeuw in geheel Nederland.

Obernkirchener zandsteenzandsteen: sedimentaire natuursteen gevormd uit aan elkaar gekitte zandkorrels, doorgaans met weinig bindmiddel in de vorm van kleimineralen, kalk of kiezel.

Obernkirchener zandsteenzandsteen: sedimentaire natuursteen gevormd uit aan elkaar gekitte zandkorrels, doorgaans met weinig bindmiddel in de vorm van kleimineralen, kalk of kiezel. (uit de Bückeberg, nabij de Weser ten westen van Hannover), ook wel Bremer zandsteenzandsteen: sedimentaire natuursteen gevormd uit aan elkaar gekitte zandkorrels, doorgaans met weinig bindmiddel in de vorm van kleimineralen, kalk of kiezel. genoemd naar de uitvoerhaven in Noord-Duitsland, is een gesteente dat sterk lijkt op de Bentheimer zandsteenzandsteen: sedimentaire natuursteen gevormd uit aan elkaar gekitte zandkorrels, doorgaans met weinig bindmiddel in de vorm van kleimineralen, kalk of kiezel.. Het is een fijnkorrelige, door kwarts en kleimineralen goed verkitte en zeer duurzame zandsteenzandsteen: sedimentaire natuursteen gevormd uit aan elkaar gekitte zandkorrels, doorgaans met weinig bindmiddel in de vorm van kleimineralen, kalk of kiezel., grijsgeel van kleurKleur is een eigenschap van licht die wordt bepaald door de verschillende golflengtes waaruit dat licht is samengesteld., met soms wat bruinkleuring in lijnen en vlammen door ijzerverbindingen. Ook littekens van kleine schelpen (waarbij de kalk van de schelp is opgelost) worden vaak in Obernkirchener zandsteenzandsteen: sedimentaire natuursteen gevormd uit aan elkaar gekitte zandkorrels, doorgaans met weinig bindmiddel in de vorm van kleimineralen, kalk of kiezel. aangetroffen. De steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) is toegepast in zeer veel monumentenBouwwerk dat door zijn grootse, schone of kunstzinnige vormen opmerkelijk is of door de eraan verbonden historische associaties eerbiedwaardig wordt geacht. Ook om zijn betekenis voor de kunst- en bouwgeschiedenis, de geschiedkunde en de technologie kan het gebouw hoog worden gewaardeerd. De ouderdom, de hiermee gepaard gaande inwerking van de tijd en het harmonische geheel hebben er verder toe geleid dat een ‘samengegroeide’ veelheid van bouwwerken als monument kan worden beschouwd. Dit geldt voor een straat, een gracht, een wijk en zelfs een stad of dorp.In Nederland is de wettelijke bescherming sedert 1961 geregeld in de Monumentenwet, waarin ook beschermde stads- en dorpsgezichten zijn opgenomen. (Haslinghuis) in Nederland, vaak in combinatie met Bentheimer zandsteenzandsteen: sedimentaire natuursteen gevormd uit aan elkaar gekitte zandkorrels, doorgaans met weinig bindmiddel in de vorm van kleimineralen, kalk of kiezel. (onder meer in Haarlem, De Vleeshal en aan het Koninklijk Paleis in Amsterdam).

Nivelsteiner zandsteenzandsteen: sedimentaire natuursteen gevormd uit aan elkaar gekitte zandkorrels, doorgaans met weinig bindmiddel in de vorm van kleimineralen, kalk of kiezel.

Nivelsteiner zandsteenzandsteen: sedimentaire natuursteen gevormd uit aan elkaar gekitte zandkorrels, doorgaans met weinig bindmiddel in de vorm van kleimineralen, kalk of kiezel. (uit Nivelstein, netWordt gebruikt voor voorwerpen die bestaan uit ineengrijpende schikkingen van draden, koorden of touwen die zijn samengedraaid, geknoopt of geweven op regelmatige afstanden. Gebruik de term 'net (textiel)' voor open geweven stof gemaakt van twijn, sterke draad of garen, meestal van zijde, katoen, nylon of rayon, met fijne of grove mazen van vaste afmetingen, die wordt gebruikt om verschillende dingen te maken, van sluiers en garneersel op kleding tot tennisnetten en visnetten. (AAT-Ned) over de grens bij Kerkrade) is een extreem zuivere, zeer poreuze zandsteenzandsteen: sedimentaire natuursteen gevormd uit aan elkaar gekitte zandkorrels, doorgaans met weinig bindmiddel in de vorm van kleimineralen, kalk of kiezel. die reeds door de Romeinen werd gewonnen. De steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) komt voor als (zeer lokaal) verkitte banken in de zogenoemde ‘zilverzanden’ van Zuid-Limburg en Duitsland.

Rode zandsteenzandsteen: sedimentaire natuursteen gevormd uit aan elkaar gekitte zandkorrels, doorgaans met weinig bindmiddel in de vorm van kleimineralen, kalk of kiezel. (Bontzandsteen)

In de 12de en 13de eeuw werd rode zandsteenzandsteen: sedimentaire natuursteen gevormd uit aan elkaar gekitte zandkorrels, doorgaans met weinig bindmiddel in de vorm van kleimineralen, kalk of kiezel. uit het gebied van de Weser en de Main (Duitsland) bewerkt tot grafstenen, sarcofagen en altaarstenen. Na 1500 wordt rode zandsteenzandsteen: sedimentaire natuursteen gevormd uit aan elkaar gekitte zandkorrels, doorgaans met weinig bindmiddel in de vorm van kleimineralen, kalk of kiezel. veel minder toegepast. De steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) dankt zijn rode kleurKleur is een eigenschap van licht die wordt bepaald door de verschillende golflengtes waaruit dat licht is samengesteld. aan de ijzerverbindingen die fijn verdeeld rondom de kwartskorrels voorkomen. Sommige variëteiten van rode zandsteenzandsteen: sedimentaire natuursteen gevormd uit aan elkaar gekitte zandkorrels, doorgaans met weinig bindmiddel in de vorm van kleimineralen, kalk of kiezel. zijn rijk aan glimmers en deze typen kunnen vaak als minder weervast worden beschouwd.

Kolenzandsteen

Kolenzandsteen is een donkergrijze zandsteenzandsteen: sedimentaire natuursteen gevormd uit aan elkaar gekitte zandkorrels, doorgaans met weinig bindmiddel in de vorm van kleimineralen, kalk of kiezel. met soms roestbruine verkleuringen. Deze steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) is afkomstig uit Luik en omstreken, en werd gebruikt voor de bouw van romaanse kerkenKerken zijn gebouwen waar de christelijke godsdienstoefening wordt gehouden. Aanvankelijk was de altaarruimte het belangrijkste onderdeel. In de verschillende katholieke liturgieën is deze dat nog. Sinds de Hervorming ook als preekkerk. Een parochie wordt bediend door een parochie- of kerspelkerk. Als aan de kerk een kapittel van kanunniken is verbonden, spreekt men van een collegiale of kapittelkerk. Een stifts-, abdij- of kloosterkerk behoort bij een kloostergemeenschap. De hoogste rang bezit een kathedraal of dom. (Haslinghuis) (westwerk van de kerkKerken zijn gebouwen waar de christelijke godsdienstoefening wordt gehouden. Aanvankelijk was de altaarruimte het belangrijkste onderdeel. In de verschillende katholieke liturgieën is deze dat nog. Sinds de Hervorming ook als preekkerk. Een parochie wordt bediend door een parochie- of kerspelkerk. Als aan de kerk een kapittel van kanunniken is verbonden, spreekt men van een collegiale of kapittelkerk. Een stifts-, abdij- of kloosterkerk behoort bij een kloostergemeenschap. De hoogste rang bezit een kathedraal of dom. (Haslinghuis) in Thorn, pijlers van de Munsterkerk in Roermond) en vroeg-gotische kerkenKerken zijn gebouwen waar de christelijke godsdienstoefening wordt gehouden. Aanvankelijk was de altaarruimte het belangrijkste onderdeel. In de verschillende katholieke liturgieën is deze dat nog. Sinds de Hervorming ook als preekkerk. Een parochie wordt bediend door een parochie- of kerspelkerk. Als aan de kerk een kapittel van kanunniken is verbonden, spreekt men van een collegiale of kapittelkerk. Een stifts-, abdij- of kloosterkerk behoort bij een kloostergemeenschap. De hoogste rang bezit een kathedraal of dom. (Haslinghuis) (Franciscaner- en Dominicanerkerk in Maastricht) en vestingwerken (Helpoort, Maastricht). De steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) is sterk gelaagd, bevat veel glimmers, en valt op den duur ook in lagenLagen zijn reeksen aaneengevoegde stenen van gelijke dikte op hun plat, horizontaal, soms in hellende stand of op hun kant (rollaag) gelegd. De hoogte van bakstenen metselwerk wordt naar het aantal lagen opgegeven. Een laag waarin alleen de korte zijden van de bakstenen zichtbaar zijn, heet een koppenlaag. die waarin alleen de lange zijden vertonen noemt men een strekkenlaag. (Haslinghuis) uiteen.

Kalkstenen

Witte Belgische steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis)
Ledesteen (Balegemse steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis)) (Oost-Vlaanderen) en Gobertanger kalksteen (Vlaams Brabant)

Onder witte Belgische steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) worden zandige, zeer fossielrijke, soms glauconiethoudende, geelwitte kalkstenen verstaan die in de 13de tot 16de eeuw veelvuldig in Nederland zijn toegepast. Ledesteen (Vlaamse arduin) is iets donkerder (geel tot geelgroen) dan de grijswitte steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) van Gobertange (Brabantse arduin). Het gesteente komt voor in schollen tussen zand- en leemlagen in banken van enkele decimeters dik. Ledesteen komt in wat dikkere schollen voor dan de Gobertanger steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis). Karakteristiek voor de Gobertanger is de nerfachtige lijntekening van de gelaagdheid. Kenmerkend ook voor deze steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) zijn de vele verstoringen (graafgangen van schelpdieren en wormen) van de gelaagdheid. Naast Ledesteen en Gobertanger zijn er ook in de buurt van Brussel groeves geweest waar soortgelijke steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) werd gewonnen (Vilvoorde, Dilbeek). Ze zijn dan ook gemakkelijk te verwarren, met name met Gobertanger steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis). Van de vele gebouwenvrijstaande, overdekte en geheel of gedeeltelijke met wanden omsloten toegankelijke ruimte, die direct of indirect met de grond is verbonden. in Nederland waaraan witte Belgische steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) is verwerkt noemen we de Oude Kerk, de Nieuwe Kerk en de Waag in Amsterdam, de Hooglandse en Pieterskerk in Leiden, de Sint Bavo in Haarlem, de Laurenskerk in Alkmaar en de Domkerk in Utrecht.

Mergel

Mergel (krijtkalksteen uit Zuid-Limburg) is een zeer zachte, uit fijn fossielgruis opgebouwde homogene kalksteen, lichtgeel van kleurKleur is een eigenschap van licht die wordt bepaald door de verschillende golflengtes waaruit dat licht is samengesteld.. Plaatselijk komen schelpresten en schaalresten voor van verschillende organismen uit de Krijtzee. Mergel is zo zacht dat de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) gemakkelijk is te bekrassen. Mergel is op veel plaatsenConcentratie van bebouwing. in Limburg toegepast. Buiten Limburg is de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) onder meer gebruikt in Zaltbommel (Sint Maartenskerk). Er is nog één ondergrondse groeve in gebruik, bij Sibbe, waar restauratiesteen kan worden verkregen. De mergel in de Sint Pietersberg bij Maastricht wordt vermalen voor de cementindustrie.

Kunradersteen

Kunradersteen is ook een krijtkalksteen, maar deze geelgrijze steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) is harder dan mergel. De steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) heeft een fijne kristallijne structuurDe microscopische structuur van een materiaal is de ruimtelijke oriëntatie van de atomen, ionen of moleculen. Deze structuur bepaalt de macroscopische eigenschappen., bevat fossielen en soms kleine stukjes kool. De Kunradersteen is bijna uitsluitend in Limburg als breuksteen gebruikt. In Amsterdam zijn enkele transformatorhuisjes opgetrokken uit deze steensoort. De steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) is onder meer toegepast aan de kerktorens van Klimmen, Schinnen en Boerentaal (Zuid-Limburg) en aan de Sint Lambertuskerk te Maastricht. Ook van deze kalksteen is er nog één groeve, bij Voerendaal, waar de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) gewonnen wordt.

Baumberger kalksteen

Baumberger kalksteen is een geelgroene, glauconiethoudende, zandige kalksteen uit de omgeving van Münster in Duitsland. De steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) leent zich door zijn zachtheid en fijne korrel in het algemeen goed voor het maken van fijn, gedetailleerd beeldhouwwerk. De kwaliteit van de Baumberger wisselt sterk per bank en is in ons klimaatDe atmosferische variaties op een specifieke geografische locatie op langere termijn. Gebruik 'weer' voor de atmosferische toestand op korte termijn. (AAT-ned) niet altijd weervast gebleken. Baumberger is van circa 1400 tot 1600 in vooral de (noord)oostelijke Nederlanden gebruikt (onder meer in Nijmegen, Deventer, ‘s-Heerenberg en Ter Apel).

Een sterk gelijkende kalksteen werd eveneens vanaf de 16de eeuw in ons land toegepast. Deze was echter afkomstig uit Avesnes-le-Sec en werd via de Schelde aangevoerd. Deze steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) lijkt sterk op Baumberger, maar is iets zachter, bevat minder kwarts en geeft bovendien soms graafgangen (grijze vlekken) te zien. De steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) is vooral gebruikt voor beeldhouwwerk (reliëfs uit de Maartenskerk in Doorn), niet zelden in combinatie met Baumberger steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) (schouw in het raadhuis van Kampen).

Donkere Belgische kalkstenen uit het Carboon
Hardsteen

Onder hardsteen wordt een brede verzameling van grijsblauwe, compacte kalkstenen verstaan die meer dan 300 miljoen jaar geleden (gedurende het Carboon) zijn gevormd. Kenmerkend voor de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) zijn de talloze fossielen van schelpen, slakken, koralen en zeelelies die zich als witte doorsneden in de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) aftekenen. Grote groeven van hardsteen bevinden zich nabij Soignies in Henegouwen, in de uitlopers van de Belgische Ardennen. In het verleden is hardsteen in meerdere groeven gewonnen, maar de bekendste waren de groeven bij Soignies en Ecausinnes.

De steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) kent verschillende soorten aders, waaronder witte aders en zwarte aders (brandlagen). Vooral de zwarte aders bevatten nogal wat kleiKlei is het verweringsproduct van stollingsgesteente en metamorf gesteente. Klei bestaat uit gehydrateerde aluminiumsilicaten. en bitumen en deze bepalen deels de kwaliteit van de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis). Wanneer hardsteen wordt aangeslagen, ontwikkelt zich een typisch, zwavelhoudend geurtje uit de bitumineuze laagjes. Vandaar ook de benaming ‘stinkkalk’. Hardsteen is weerbestendig. Het is de meest gebruikte natuursteennatuursteen: gesteente, niet gevormd in ambachtelijke of industriële processen. in Nederland en wordt dan ook in vele gebouwenvrijstaande, overdekte en geheel of gedeeltelijke met wanden omsloten toegankelijke ruimte, die direct of indirect met de grond is verbonden. en in plaveisels van straten (stoepbanden en dergelijke) teruggevonden.

Namense steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis)

Namense steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) werd gewonnen in een deel van het Maasdal in de omgeving van Namen. Namense steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) is een compacte, zeer zuivere fijnkorrelige kalksteen met een kenmerkende, licht grijsblauwe tint als de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) verweert. De steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) kan door het polijstenHet glanzend glad maken van natuursteen of glas. (Haslinghuis) een bruine, blauwe of zwarte kleurKleur is een eigenschap van licht die wordt bepaald door de verschillende golflengtes waaruit dat licht is samengesteld. aannemen. Namense steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) bevat veel minder fossielen dan hardsteen, maar soms zijn er wel grote fossielen van koralen zichtbaar. Namense steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) werd reeds voor het jaar 1000 in het stroomgebied van de Maas in Zuid-Nederland aangewend. In de 15de en 16de eeuw werd de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) ook verder noordelijk in Nederland op ruime schaal toegepast (onder meer in Deventer, Utrecht en Zwolle).

Doornikse steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis)

Uit Doornik werd in de 13de en 14de eeuw via de Schelde een variëteit van de Carbonische kalksteen, verwant aan Namense steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis), naar de noordelijke Nederlanden uitgevoerd. De Doornikse steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) is grijszwart van kleurKleur is een eigenschap van licht die wordt bepaald door de verschillende golflengtes waaruit dat licht is samengesteld. en soms sterk gelaagd van opbouw. De banken met deze structuurDe microscopische structuur van een materiaal is de ruimtelijke oriëntatie van de atomen, ionen of moleculen. Deze structuur bepaalt de macroscopische eigenschappen. zijn niet weervast, maar in de formatie komen ook enkele banken van goede kwaliteit voor. Grote, donkergrijze tot zwarte vuursteenknollen komen in sommige banken voor en bemoeilijken de bewerkingWerk dat is gebaseerd op ander werk, is aangepast en wordt vervaardigd voor een ander doel en voor een ander gebruik of medium dan het origineel. (AAT-Ned) van de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis).

Franse kalksteen

Franse kalksteen is een verzamelnaam voor een groot aantal soorten, meest wit tot roomgeel getinte, fossielhoudende kalksteen uit Frankrijk. De meeste soorten zijn afkomstig uit een gordel van kalkstenen van Jura-ouderdom (circa 200 miljoen jaar oud), die rondom het bekken van Parijs aan het maaiveld komen. Enkele bekende soorten zijn Euville (opgebouwd uit talloze resten van zeelelies), Savonnières (opgebouwd uit kleine witte kalkbolletjes: oölieten) en Vaurion.

Portland kalksteen

Verwant aan de Savonnières is de Portland kalksteen, een Jura-kalksteen uit Zuid-Engeland. De graftekens en kruizen op de EngelseHet Engels (English) is een Indo-Europese taal, die vanwege de nauwe verwantschap met talen als het Fries, (Neder-)Duits en Nederlands tot de West-Germaanse talen wordt gerekend. De taal is ontstaan in Engeland in de tijd van de Angelsaksen en is nu de lingua franca in grote delen van de wereld, als resultaat van de militaire, economische, culturele, wetenschappelijke en politieke invloed van het Britse Rijk gedurende de 18e, 19e en begin 20e eeuw en de invloed van de Verenigde Staten vanaf het begin van de 20e eeuw tot op heden. Het Engels wordt tegenwoordig op grote schaal gebruikt als tweede taal of officiële taal in de Gemenebestlanden en is de voertaal van vele internationale organisaties. Zo is het een van de zes officiële talen van de Verenigde Naties. oorlogsbegraafplaatsen zijn bijna altijd gemaakt van Portland kalksteen. Ook in de restauratieHerstellen, in goede staat brengen, het (zie) restaureren. (Haslinghuis) Restauratie is de behandeling van een voorwerp waarbij er materiaal aan wordt toegevoegd om het weer origineel te laten lijken qua uiterlijk of constructie. Men doet dit om de leesbaarheid te verbeteren, de esthetische beleving te bevorderen of het gebruik mogelijk te maken. vindt Portland kalksteen meer en meer toepassing, vanwege de grote duurzaamheid van enkele specifieke lagenLagen zijn reeksen aaneengevoegde stenen van gelijke dikte op hun plat, horizontaal, soms in hellende stand of op hun kant (rollaag) gelegd. De hoogte van bakstenen metselwerk wordt naar het aantal lagen opgegeven. Een laag waarin alleen de korte zijden van de bakstenen zichtbaar zijn, heet een koppenlaag. die waarin alleen de lange zijden vertonen noemt men een strekkenlaag. (Haslinghuis) (Whitbed).

Schelpkalksteen (Muschelkalksteen)

Schelpkalksteen (Muschelkalksteen) is een verzamelnaam voor een aantal soorten schelprijke kalksteen van Trias-ouderdom (circa 215 miljoen jaar oud) die ten zuiden van Würzburg worden gewonnen. Schelpkalksteen bezit vaak een karakteristieke, grove gelaagdheid met niveaus bestaande uit schelpresten die vaak zijn gebed in een kleiige grondmassa. Daardoor krijgt de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) een kenmerkend uiterlijk met een afwisseling van grijsblauwe en grijswitte grove ‘strepen’. Schelpkalksteen is als restauratiesteen gebruikt vanaf de jaren ’20 in de vorige eeuw ter vervangingHet vervangen van analoge informatie door digitale reproducties daarvan, teneinde de aldus vervangen analoge informatie te vernietigen. van (Bentheimer) zandsteenzandsteen: sedimentaire natuursteen gevormd uit aan elkaar gekitte zandkorrels, doorgaans met weinig bindmiddel in de vorm van kleimineralen, kalk of kiezel.. Aan het Bungehuis in Amsterdam is schelpkalksteen gebruikt, zowel binnenHet binnenmilieu is wat men binnen in een gebouw ervaart. (type: Blaubank) als aan de gevelDriehoekige top van een muur of houten wand, die voor het dak is geplaatst, later in het bijz. de gehele driehoekig afgedekte voormuur van een huis of de voormuur in het algemeen, ook als de muur horizontaal is afgedekt. Tenslotte wordt van voor-, achter-, zij- en brandgevels gesproken. Zonder nadere aanduiding betekent gevel echter voorgevel. De esthetische werking van de gevel berust grotendeels op de verhouding en verdeling van gesloten en open partijen (dammen, vensters) en op de geleding: horizontaal door lijsten, friezen enz., verticaal door zuilen, pilasters, risalieten..

Ölandsteen

Ölandsteen is compacte, grijsgroene of rode kalksteen, afkomstig van het eiland Öland voor de Zweedse kust. Ölandsteen is een zeer oud afzettingsgesteente (ongeveer 450 miljoen jaar geleden gevormd). De steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) bevat kenmerkende, dunne langgerekte kegels, de kalkschalen van een verre voorouder van de inktvis Nautilus. In met name de groengrijze variëteit komen prachtige fossielen van trilobieten (geleedpotigen) voor. Vanaf de 17de eeuw werd Ölandsteen gebruikt als vloertegelTegel gebruikt voor vloerafwerking. (AAT-Ned) in vele herenhuizen en in onder meer de vloer van de Burgerzaal van het Koninklijk Paleis te Amsterdam.

Travertijn

Travertijn is witte of geelbruine, sterk gelaagde zoetwaterkalksteen uit meertjes en bronnen, soms gevormd in vrij warm water dat door spleten in de aardkorst aan de oppervlakte treedt (Italië bij Tivoli en Siena; Duitsland: Canstatter travertijn uit Stuttgart). Door het voorkomen van slecht doorlatende laagjes tussen meer poreuze niveaus is travertijn vaak gevoelig voor vorstverwering. Travertijn uit de omgeving van Siena is gebruikt voor het Nationaal Monument in Amsterdam.

Overige afzettingsgesteenten

IJzeroer

IJzeroer, ook wel bekend als moerasijzererts, limoniet of bruinijzersteen, bestaat uit een mengsel van zand of leem met uit water neergeslagen ijzerhoudende mineralen (onder andere limoniet en goethiet). Het komt voor in lensvormige pakketten in beekbeddingen en onder hoogveen op de hoge gronden van Midden- en Oost-Nederland. De dikte van de banken is in het algemeen gering (enkele decimeters tot een meter). IJzeroer werd benut als grondstof voor de fabricage van ijzerFe. Dichtheid 7,86 kg/m3. Metaal dat in de bouw zeer veel is toegepast, vooral voor het opnemen van trekkrachten in verankeringen, trekstangen e.d.. Het heeft het nadeel dat het sterk kan corroderen (roesten), waarna door volumevermeerdering schade aan bouwdelen kan optreden. Ook gebruikt voor spijkers, hang- en sluitwerk, siersmeedwerk en vele andere doeleinden. In XVII werd vooral vanwege de taaiheid en buigbaarheid veel ijzer uit Zweden betrokken en als zodanig in bestekken vermeld.Kan ook worden gegoten in vormen. Gietijzer bevat 3-5 koolstof, is bros en kan geen trekkrachten opnemen. Smeedijzer bevat ongeveer 0,1 koolstof. IJzer met zeer weinig koolstof wordt staal genoemd., maar is lokaal ook als bouwsteen aangewend (onder meer kerkKerken zijn gebouwen waar de christelijke godsdienstoefening wordt gehouden. Aanvankelijk was de altaarruimte het belangrijkste onderdeel. In de verschillende katholieke liturgieën is deze dat nog. Sinds de Hervorming ook als preekkerk. Een parochie wordt bediend door een parochie- of kerspelkerk. Als aan de kerk een kapittel van kanunniken is verbonden, spreekt men van een collegiale of kapittelkerk. Een stifts-, abdij- of kloosterkerk behoort bij een kloostergemeenschap. De hoogste rang bezit een kathedraal of dom. (Haslinghuis) van Hellendoorn).

Silex (vuursteen)

Vuursteen komt voor in knollen en plaatvormige structuren in de kalksteen uit Zuid-Limburg. Vuursteen bestaat uit kiezel en is moeilijk te bewerken. Het gebruik van vuursteen als bouwsteen is hoofdzakelijk beperkt tot het zuiden van Limburg.

Albast

Albast is een zeer fijnkorrelige variëteit van gipsGips is een witte minerale stof, calciumsulfaat-dihydraat waarvan gesso wordt gemaakt. Gips wordt gebrand om modelleergips en anhydriet te maken. (Conservation Dictionary) (calciumsulfaat). Albast is, door de zeer geringe hardheid, met eenvoudig gereedschap te bewerken en wordt vrijwel uitsluitend in het interieur toegepast. Albast werd vanaf de Middeleeuwen in grafmonumenten in vooral de zuidelijke Nederlanden toegepast (onder meer grafmonument van Engelbrecht van Nassau in de Grote Kerk van Breda). Dit albast komt uit de omgeving van Nottingham (Fauld Mine) in Engeland.

Tufsteen

Tufsteen uit de Eifel behoort tot de meest recent gevormde natuurlijke bouwstenen: de laatste vulkanische uitbarstingen in het gebied van de maren (kratermeren) dateren van nog geen 12.000 jaar geleden. Het is ontstaan door verharding van vulkanische as, bezit een karakteristieke roodbruine tot geelgroene tint, en bevat vaak geelwitte stukjes puimsteen (bims) en fragmenten van allerlei soorten gesteenten. De Romeinen maakten reeds gebruik van tufsteen uit de Eifel (de zogenoemde bruinrode Römer tuf) en in de Middeleeuwen neemt het gebruik van dit materiaal een hoge vlucht. Twee bekende soorten zijn de geelgroene Ettringer tuf en de, meest wat fijnere, Weiberner tuf. Tufsteen komt voor aan bijna alle Romaanse kerkenKerken zijn gebouwen waar de christelijke godsdienstoefening wordt gehouden. Aanvankelijk was de altaarruimte het belangrijkste onderdeel. In de verschillende katholieke liturgieën is deze dat nog. Sinds de Hervorming ook als preekkerk. Een parochie wordt bediend door een parochie- of kerspelkerk. Als aan de kerk een kapittel van kanunniken is verbonden, spreekt men van een collegiale of kapittelkerk. Een stifts-, abdij- of kloosterkerk behoort bij een kloostergemeenschap. De hoogste rang bezit een kathedraal of dom. (Haslinghuis) in Nederland. Daarnaast is tufsteen met name in de eerste helft van de 20ste eeuw op veel plaatsenConcentratie van bebouwing. in Nederland toegepast. Met wisselend succes overigens, want tufsteen uit bepaalde banken verweert sterk binnenHet binnenmilieu is wat men binnen in een gebouw ervaart. enkele tientallen jaren.

Metamorfe gesteenten

Leisteen

Vanwege de uiterst fijnkorrelige structuurDe microscopische structuur van een materiaal is de ruimtelijke oriëntatie van de atomen, ionen of moleculen. Deze structuur bepaalt de macroscopische eigenschappen., de perfecte splijting en de zeer geringe doordringbaarheid voor water zijn leienLeien zijn kleine dunne platen, die uit leisteen gekloofd en gehakt zijn, en worden gebruikt als dakbedekking. Een lei is enkele mm tot ruim 1 cm dik, meestal blauwgrijs maar ook roodpaars of groen van kleur. Naar gelang de structuur van het basismateriaal kunnen ze worden geleverd in rechthoekige of daarvan afgeleide vorm of in schubvorm. Schubleien kwamen in hoofdzaak uit het gebied van Rijn en Moezel, vandaar dat er ook gesproken wordt van Rijndak. Ook Thüringen levert goede schubleien. Bij Rijnse leien werd gesproken over Andernakels (Andernach).In de 17e en 18e eeuw kwamen veel leien uit Cornwall en Devonshire in Engeland, onder verbasterde namen als Dortmuidse leien, Pleymuidze leien, Salcomse of Schaalkomse leien en Vaalmuidse leien. Tegenwoordig worden ook leien gehakt uit Spaans materiaal.Als de leien uit het Franstalige gebied afkomstig waren, werden ze vaak als schaliën aangeduid. (Haslinghuis) een uitmuntende dakbedekkingDakbedekkingen zijn materialen en constructies waarmee een dak is afgedekt om te voorkomen dat er water binnen kan komen. Een dakbedekking kan zijn van plantaardig materiaal (riet, stro, houten spanen), gebakken materiaal (dakpannen en -tegels), leien, metaalplaten (lood, koper, zink), bitumineus materiaal of kunststof. (Haslinghuis). Een bekende vindplaats is Fumay in het Maasdal, ten zuiden van Dinant, waar reeds rond 1300 leisteen werd gewonnen.

Wit marmermarmer: natuursteen waarvan de grondmassa en het bindmiddel in hoofdzaak bestaan uit kalkverbindingen, tevens zijnde een metamorfe natuursteen. Polijstbare kalkstenen worden in de natuursteenhandel ook vaak marmer genoemd.

Op een paar plaatsenConcentratie van bebouwing. in Nederland zijn in gevelfronten of in timpanen beelden van wit marmermarmer: natuursteen waarvan de grondmassa en het bindmiddel in hoofdzaak bestaan uit kalkverbindingen, tevens zijnde een metamorfe natuursteen. Polijstbare kalkstenen worden in de natuursteenhandel ook vaak marmer genoemd. uit Carrara geplaatst (onder meer Amsterdam, timpanen van het Paleis op de Dam, Gouda, de Waag). Ook in grafmonumenten (onder meer op de Joodse begraafplaats in Ouderkerk aan de Amstel) zijn prachtige gebeeldhouwde reliëfs van wit marmermarmer: natuursteen waarvan de grondmassa en het bindmiddel in hoofdzaak bestaan uit kalkverbindingen, tevens zijnde een metamorfe natuursteen. Polijstbare kalkstenen worden in de natuursteenhandel ook vaak marmer genoemd. terug te vinden. Marmer verweert in ons klimaatDe atmosferische variaties op een specifieke geografische locatie op langere termijn. Gebruik 'weer' voor de atmosferische toestand op korte termijn. (AAT-ned) langzaam maar gestaag (versuikering: het uiteenvallen in losse korrels; sterke korstvorming met gipsaangroei) en wordt daarom meestal alleen in het interieur toegepast.

Kwartsieten

Kwartsieten zijn gerekristalliseerde zandstenen. Er bestaan vele soorten kwartsitische zandstenen die afkomstig zijn uit diverse groeven (onder meer in België en Schotland). In sommige plaveisels van onze historische binnensteden vinden we deze zeer slijtvaste, meest rood- of grijsgetinte gesteenten terug.

Literatuur

  • Cnudde, C., J.J. Harotin en J-P. Majot, Marbres de Wallonie, Brussel 1990
  • Dreesen, R., M. Dusar en F. Doperé, Atlas natuursteennatuursteen: gesteente, niet gevormd in ambachtelijke of industriële processen. in Limburgse gebouwenvrijstaande, overdekte en geheel of gedeeltelijke met wanden omsloten toegankelijke ruimte, die direct of indirect met de grond is verbonden., Genk 2019
  • Dubelaar, C.W., Steenrijk Amsterdam. Een geologische stadswandeling, Hoogwoud 1984
  • Dubelaar, C.W., ‘Beeldhouwwerk in het paleistimpaan’, in: Ons Amsterdam 44(1992)11, p. 277-280
  • Dubelaar, C.W., ‘De geologische dimensie. Het Nationaal Monument op de Dam’, in: Natuursteen 50(1997)6, p. 18-23
  • Dubelaar, C.W. (red.), Utrecht in Steen, Utrecht 2007
  • Grimm, W-D., Bildatlas wichtiger Denkmalgesteine der Bundesrepublik Deutschland, München 1999
  • Janse, H., red., Leien op monumentenBouwwerk dat door zijn grootse, schone of kunstzinnige vormen opmerkelijk is of door de eraan verbonden historische associaties eerbiedwaardig wordt geacht. Ook om zijn betekenis voor de kunst- en bouwgeschiedenis, de geschiedkunde en de technologie kan het gebouw hoog worden gewaardeerd. De ouderdom, de hiermee gepaard gaande inwerking van de tijd en het harmonische geheel hebben er verder toe geleid dat een ‘samengegroeide’ veelheid van bouwwerken als monument kan worden beschouwd. Dit geldt voor een straat, een gracht, een wijk en zelfs een stad of dorp.In Nederland is de wettelijke bescherming sedert 1961 geregeld in de Monumentenwet, waarin ook beschermde stads- en dorpsgezichten zijn opgenomen. (Haslinghuis), Zeist/Baarn 1986
  • Janse, H. en D.J. de Vries, ‘Natuursteensoorten die in Nederland zijn toegepast’, Restauratievademecum RVblad Natuursteen 03 (1993)
  • Pannekoek, A.J., red., Algemene geologie, Groningen 1984
  • Slinger, A., H. Janse en G. Berends, Natuursteen in monumentenBouwwerk dat door zijn grootse, schone of kunstzinnige vormen opmerkelijk is of door de eraan verbonden historische associaties eerbiedwaardig wordt geacht. Ook om zijn betekenis voor de kunst- en bouwgeschiedenis, de geschiedkunde en de technologie kan het gebouw hoog worden gewaardeerd. De ouderdom, de hiermee gepaard gaande inwerking van de tijd en het harmonische geheel hebben er verder toe geleid dat een ‘samengegroeide’ veelheid van bouwwerken als monument kan worden beschouwd. Dit geldt voor een straat, een gracht, een wijk en zelfs een stad of dorp.In Nederland is de wettelijke bescherming sedert 1961 geregeld in de Monumentenwet, waarin ook beschermde stads- en dorpsgezichten zijn opgenomen. (Haslinghuis), Zeist/Baarn 1980
  • Tolboom, H.J. (red.), Onvermoede weelde, Utrecht 2012

Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 22 feb 2021 om 10:10.