Nederlandse Kunststichting (NKS)

Introductie

De tussen 1959 en 1984 actieve ‘Nederlandse Kunststichting’ (NKS) is een organisatie die een belangrijke rol heeft gespeeld in het opzetten en de distributie van tentoonstellingen in Nederland in de tweede helft van de twintigste eeuw. De NKS is opgericht in 1959, als voortzetting van de ‘Stichting Kunst en Gezin’ (1951). De NKS had als taak het samenstellen van tentoonstellingen en kreeg vanaf de jaren ’50 volledige rijkssubsidie om dat te organiseren. De NKS had als doel ‘belangstelling te wekken voor de beeldende kunst, in het bijzonder voor de hedendaagse beeldende kunst’. Dit doel werd gerealiseerd door het organiseren en verspreiden van tentoonstellingen door heel Nederland. De NKS kreeg hiervoor een subsidie van de rijksoverheid: Het ministerie dat dat regelde was het Ministerie van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen (1952-1968) en later het Ministerie van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk (1968-1983). In 1984 is de NKS opgeheven en is de fakkel overgedragen aan de Rijksdienst voor Beeldende Kunst (RBK), een van de voorlopers van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE).

Een tweetal zit in de bieb, op een wit bankje, te kijken naar een groot boek dat op een witte tafel ligt. — Speciaal ontworpen bankje met een tafel, met daarop een kijkmap.

Cultuurspreiding

Bij het ministerie van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen (OKW) was in de periode 1959-1972 veel aandacht voor ‘cultuurspreiding’: het aantrekkelijk en beschikbaar maken van Nederlandse kunst en cultuur voor de hele samenleving. Het OKW wilde de kunst naar de mensen toebrengen door middel van reizende tentoonstellingen. Jo Cals, de minister van cultuur, bevestigde dit in zijn brief aan de Voorlopige Raad in 1952: 'De ondergetekende hoopt dit krachtig te bevorderen, niet alleen door ons volk en met name de jeugd naar de musea te brengen, maar ook omgekeerd door tentoonstellingen naar ons volk te brengen.'.

Subsidies en aankopen

In de periode van 1959-1972 was er vanuit het ministerie een subsidie beschikbaar voor het aankopen van kunst. Het ministerie gaf deze prijs verlagende subsidies om het aankoopklimaat te stimuleren. De objecten van de NKS-tentoonstellingen werden in deze eerste periode van het bestaan van de NKS niet aangekocht voor de rijkscollectie, maar het ministerie hield zich dus wel bezig met het aanmoedigen van particuliere aankopen van kunst. Vanaf 1972 veranderde dit beleid en werd de kunst vanuit de NKS-tentoonstellingen direct aangekocht voor de rijkscollectie.

Tentoonstellingsthema’s

De tentoonstellingen van de NKS in deze tijd hadden diverse thema’s. Zo waren er tentoonstellingen die focuste op een bepaalde beeldende techniek, zoals aquarel (1961), maar ook tentoonstellingen die gingen over een kunstenaar en hun oeuvre, zoals Lucebert (1970). Soms waren er ook tentoonstellingen die gingen over een bepaalde regio, zoals ‘Kunstbezit uit Zeist en omgeving’ (1964) of een tentoonstelling over een bepaald genre, zoals Neo-Expressionisme (1961). Elke tentoonstelling had als doel belangstelling te wekken voor de hedendaagse Nederlandse beeldende kunst.

Ook heeft de NKS en haar voorganger Stichting Kunst en Gezin, meerdere tentoonstellingen in de Keukenhof georganiseerd. In deze tentoonstellingen stond Nederlandse beeldhouwkunst centraal. Ook met deze tentoonstellingen probeerde de stichting ‘hedendaagse kunst onder ogen te brengen van grote groepen van onze bevolking’, zoals beschreven in de catalogus ‘Op de Keukenhof’ (1952). Van deze tentoonstelling in 1952 is het beeld ‘Paard en Ruiter’ van Paul Koning opgenomen in de collectie van de Keukenhof en nog altijd deel van hun vaste collectie.

De nieuwe periode (1972-1984)

In 1972 begon voor zowel de NKS als het ministerie CRM een nieuwe periode. In eerste instantie werd kunst verworven met verschillende redenen, maar Theo van Velzen, hoofd van de afdeling Beeldende Kunsten en Bouwkunst van het ministerie van CRM, vond dat dit niet genoeg bijdroeg aan de cultuurspreiding. In een brief aan minister Marga Klompé uitte hij zijn ongenoegen over dit beleid. Hij stelde een ander beleid voor: ‘De aankopen voor de Dienst Verspreide Rijkscollecties zullen worden gericht op de samenstelling van tentoonstellingen, die volgens een bepaald idee kunnen worden gedistribueerd’. Dit beleidsvoorstel werd aangenomen in 1970 en in 1972 trad het in werking.

De tentoonstellingsthema’s werden door kleine projectgroepen van het ministerie bedacht en de tentoonstelling door de NKS samengesteld. De tentoonstellingen werden door heel Nederland verspreid, maar ook specifiek op de ‘witte plekken’, dit wil zeggen plekken waar mensen normaal gesproken niet snel in aanraking komen met kunst. De kunstwerken werden zowel uitgekozen door projectgroepen als ingestuurd door kunstenaars. De kunstenaars konden werken insturen naar aanleiding van boekjes die elk jaar door het ministerie van CRM werden gestuurd. Hierin stond kort beschreven wat er werd gezocht voor de tentoonstelling, met wat voor thema en budget.

Aanpassen taken NKS

Voor de NKS betekende de verandering van het verwervingsbeleid aanpassing van haar taken. Waar voorheen de NKS zowel kunst zocht voor tentoonstellingen als die zelf bedacht en samenstelde, was nu haar taak voornamelijk het produceren en verspreiden van al bedachte tentoonstellingen. Het ministerie verwierf werken voor de tentoonstellingen met een al bedacht thema en de NKS had moeite daarmee een tentoonstelling te maken. De samenwerking liep soms stroef. Desalniettemin heeft de NKS in deze periode 163 tentoonstellingen geproduceerd en gedistribueerd.

Tentoonstelling 'Presentatie van een Mentaliteit' (1973-1974)

Een voorbeeld van een tentoonstelling die is samengesteld door middel van een projectgroep die kunst zocht is de tentoonstelling ‘Presentatie van een mentaliteit’. Deze tentoonstelling laat kunst van verschillende kunstenaars zien met als doel het laten zien van het kunstzinnige van het alledaagse. De projectgroep kreeg als thema mee ‘Natuur zuivert het milieu’ en heeft een tentoonstelling gemaakt die verschijnselen weergeeft die elke dag aanwezig zijn, maar waarmee de mens weinig tot niet mee bezig is. Zo is er bijvoorbeeld een reeks foto’s, gemaakt door Sjoerd Buisman getiteld ‘Woudrichem projekt’ (1971). Op deze foto’s staan bomen die zijn beschadigd en onnatuurlijk vervormd. Met deze collectie vraagt hij aandacht voor het effect van de mensheid op de natuur, met de destructieve gevolgen van dien.

Een ander kunstwerk wat bij de tentoonstelling hoort is een kunstwerk met de titel ‘Hondenprojekt’ van Michel Hermans. Dit is een plakboek met foto’s van de hondenfokkerij van Hermans, met notities bij elke foto. De projectgroep schrijft in hun uitleg: ‘drie plakboeken die op het eerste gezicht doen denken aan scripties van middelbare scholieren. Door die pretentieloze vorm hebben de boeken voor de buitenstaander iets vertrouwds (…). Pas later (of achteraf) wordt duidelijk dat Hermans bezig is een nieuw (althans afwijkend) model voor leven en samenleving te schetsen’. Ook in dat kunstwerk staat het presenteren van het verborgen alledaags centraal.

Naast deze twee werken zijn er nog andere werken gepresenteerd, zoals een kunstwerk gemaakt met de sappen van verschillende groentes (Hans de Vries), of Lex Wechgelaar’s ‘Projekt Almere’, een concept voor Almere als drijvende stad, dat in de toekomst weg kan drijven als Nederland overstroomt (zie ook deze blog over dit kunstwerk: Almere, de ark van Wechgelaar ). De tentoonstelling presenteerde in totaal het werk van zeven kunstenaars, ieder met hun eigen techniek, materiaal en stukje realiteit dat is gepresenteerd.

Deze tentoonstelling is een goed voorbeeld, omdat naast de gewone catalogus, bij deze tentoonstelling ook een boekje bewaard is gebleven over het samenstellen van de tentoonstelling. Dit boekje volgt de projectgroep vanaf 10 januari tot 18 april 1973. Het boekje laat goed zien hoe in de 2de periode van het bestaan van de NKS-projectgroepen vanuit het CRM aan de slag gingen met het tentoonstellingsthema en het selecteren van bijpassende kunst en kunstenaars.

Een projectgroep bestond uit drie á vier mensen, meestal kunstenaars. In dit geval waren dat Jan van Munster, Jan Donia en Piet van Daalen. Het drietal werd aangewezen door het ministerie van CRM om een tentoonstelling te maken. Ze gingen op zoek naar kunstenaars en kunst die binnen het thema passen. De projectgroep past het thema een beetje aan, tot uiteindelijk de collectie ‘Presentatie van een mentaliteit’ ontstaat. Het boekje eindigt met de zin ‘Graag gedaan, CRM’, een afsluiter die impliceert dat de CRM in deze periode het begin- en eindwoord had over de tentoonstellingen die zijn gepresenteerd door de NKS.

Objecten in een tentoonstelling

In elke tentoonstelling waren verschillende soorten objecten te vinden. Bij de Keukenhof waren dit voornamelijk beelden, bij de tentoonstelling ‘Presentatie van een mentaliteit’ vooral werken op papier.

Maar, er zijn ook tentoonstellingen die andere unieke materialen en technieken laten zien. Zo was er bijvoorbeeld de tentoonstelling ‘Made in Holland, animatiefilm’ (1981). In deze tentoonstelling was er een video van een half uur te zien over animatiekunst in Nederland. Het unieke aan de tentoonstelling is dat er alléén een video wordt tentoongesteld. Er zijn maar enkele tentoonstellingen waarbij dit het geval was (zie ook: ‘De Stijl’, 1972). In sommige tentoonstellingen wordt wel video gebruikt, zoals bijvoorbeeld bij ‘Presentatie van een Mentaliteit’, maar daar dienen de video’s als achtergrondinformatie bij de kunstenaars en hun werk dat wordt gepresenteerd.

Kijkmappen

Naast tentoonstellingen zijn er ook zogenoemde ‘Kijkmappen’ gemaakt. Dit waren mappen die als educatief middel leerlingen van scholen in aanraking moesten brengen met verschillende soorten kunst. Naast de aanwezigheid op scholen zijn deze mappen ook op andere plekken te zien geweest om ook de rest van de bevolking met kunst te confronteren. De kijkmappen waren grote boeken die makkelijk konden worden bekeken op een speciaal ontworpen bankje met tafel, waar de boeken perfect op pasten. Elk halfjaar werden vijf mappen maandelijks gerouleerd, elk gemaakt en samengesteld door een andere kunstenaar. In 1980 waren er op dertig plaatsen elke maand een andere map te zien.

Einde en bijdrage van de NKS

In 1984 is de NKS opgegaan in de Rijksdienst voor de Beeldende Kunst. Tijdens haar bestaan heeft de NKS een belangrijke bijdrage geleverd aan de verspreiding en tentoonstelling van Nederlandse kunst en kunstenaars.

De geschiedenis van de NKS is gelukkig niet verloren gegaan. Bij elke tentoonstelling die de NKS heeft gemaakt is er een bijhorende catalogus uitgegeven. Deze catalogi geven een inkijk in de inhoud en het thema van de tentoonstelling. De catalogi zijn te vinden in de bibliotheek van de RCE, op het Smallepad. Ook zijn de meeste catalogi tegenwoordig online te vinden. Het Noord-Hollands archief heeft een overzicht met alle catalogi die zijn uitgegeven door de NKS. Zie voor meer informatie: 383 Nederlandse Kunststichting te Amsterdam (Noord-Hollands Archief).

Bronnen en meer lezen

Kuyvenhoven, F. De staat koopt kunst: De geschiedenis van de collectie 20ste-eeuwse kunst van het ministerie van OCW 1932-1992. (1st ed.) Instituut Collectie Nederland, Amersfoort 2007.
NKS-catalogi
Nederlandse Kunststichting te Amsterdam: 1951 - 1984 Actorenregister
Doosje met overzicht NKS-tentoonstellingen
De Keukenhof