Nieuwe kunst bij rijksmonumenten

Introductie

Deze advieslijn bevat de uitgangspunten waarmee rekening moet worden gehouden bij het toevoegen van nieuwe kunstwerken op, aan of bij rijksmonumenten.

Uitgangspunten

De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) baseert zich hierbij op de Uitgangspunten en overwegingen advisering gebouwde en groene rijksmonumenten, 2024. De mogelijkheid om het rijksmonument aan te passen is afhankelijk van verschillende factoren, zoals monumentale waarde, perspectief op behoud, wensen ten aanzien van het gebruik en visie op het monument. Ook de technische staat, de stedenbouwkundige situatie, de vraag of sprake is van langdurige leegstand en de kansen om het monument een nieuwe toekomst te geven, spelen hierbij een rol. Monumenten vragen dus om maatwerk.

Planproces en procedure

Duidelijkheid over de vereiste vergunningprocedure en een tijdige aanvang van de vergunningprocedure is belangrijk. Wanneer vooraf duidelijk is welke vergunningen nodig zijn en welke procedure moet worden gevolgd, kan hier tijdig rekening mee worden gehouden in de planning. Dit voorkomt onverwachte vertragingen tijdens het project. De benodigde onderzoeken, rapportages en tekeningen kunnen dan op tijd worden voorbereid en ingediend. Ook kunnen wijzigingen in de vergunningprocedure leiden tot extra onderzoek, aanpassingen in het plan of stilstand van werkzaamheden, wat extra kosten met zich meebrengt. En het geeft initiatiefnemers, adviseurs en bevoegde instanties de mogelijkheid om tijdig met elkaar af te stemmen over de voorwaarden, eisen en randvoorwaarden van het project. De gemeente is het bevoegd gezag en zal de vergunning al dan niet verlenen. In sommige gevallen heeft de RCE een adviserende rol. Zie hiervoor ook de Wegwijzer gebouwde en aangelegde (groene) rijksmonumenten.

Gevolgen voor de monumentale waarde

Het plaatsen of aanbrengen van een nieuw kunstwerk, zoals een muurschildering, op of aan een rijksmonument beïnvloedt de bestaande monumentale waarden van het gebouw. Deze waarden worden doorgaans bepaald door cultuurhistorische en architectuurhistorische aspecten. Ook spelen situationele - en ensemblewaarden, gaafheid, herkenbaarheid en zeldzaamheid een rol. Een kunstwerk kan het aanzicht en de beleving van het rijksmonument veranderen en gevolgen hebben voor historisch waardevol materiaal dat mogelijk beschadigd (denk aan boorgaten), aangepast of zelfs (gedeeltelijk) verwijderd moet worden. Daarnaast kan een nieuw kunstwerk van invloed zijn op de vochthuishouding in de muur. Zo kan een dampdichte verflaag van een muurschildering op de gevel leiden tot vochtschade, zoals schimmelvorming aan de binnenzijde. Ook kan het, vooral als het een opvallend contrast vormt met de bestaande architectuur of decoraties, de visuele eenheid en balans van het monument verstoren.

Advies

Het plaatsen/aanbrengen van een kunstwerk kan een waardevolle toevoeging zijn aan het monument, mits voldoende rekening wordt gehouden met de oorspronkelijke ruimtelijke context, bouwstijl, materialen en de historische betekenis en het gebruik van het rijksmonument.

Om te kunnen bepalen of een nieuw kunstwerk een passende toevoeging aan het rijksmonument wordt, is het advies om eerst in kaart te brengen wat de monumentale waarde van het monument is. Aan de hand van de uitkomsten hiervan kan worden beoordeeld of er ruimte is voor een nieuwe kunstuiting en welke uitgangspunten hiervoor gehanteerd worden. De opgave is om te streven naar een evenwichtige balans tussen bestaand en nieuw.

Aandachtspunten

Om tot een breed gedragen en verantwoord ontwerp te komen, is een zorgvuldig proces van planvorming en uitvoering van groot belang. Hierbij zijn de volgende stappen essentieel:

Algemeen

Omschrijf de aanleiding voor het initiatief en de daaruit voortvloeiende opgave: waarom is een nieuwe toevoeging gewenst (een burgerinitiatief, een culturele daad, een herbestemming)? Een goede toelichting is van belang voor het bevoegd gezag en de adviserende partijen om het plan goed te kunnen beoordelen.
Zorg voor een heldere en doordachte opdrachtomschrijving waarin de randvoorwaarden voor de nieuwe kunstuiting duidelijk worden vastgelegd. Beschrijf welk verhaal het werk moet vertellen en of er ruimte is voor gelaagdheid of provocatie. Geef aan of het kunstwerk bedoeld is om een nieuwe betekenis toe te voegen of een extra tijdslaag te representeren.
Formuleer daarnaast eventuele eisen ten aanzien van ontwerp, materiaalgebruik, kleur en detaillering. Bepaal ook wie verantwoordelijk is voor de beoordeling van het ontwerp. Denk tot slot goed na over de inhoudelijke betekenis van het kunstwerk en in hoeverre deze aansluit bij de aard en geschiedenis van het monument.
Betrek bij jongere bouwkunst ook de architect van het rijksmonument bij de plannen. Wees u ervan bewust dat er ook sprake kan zijn van auteursrechten, waarmee rekening moet worden gehouden.
Reserveer voor het onderhoud van het kunstwerk jaarlijks budget.

Architectuurhistorische aspecten

Onderzoek de monumentale waarde van het monument. Dit is essentieel omdat een rijksmonument zijn eigen specifieke waarden, zoals cultuurhistorische, architectonische, esthetische en soms ook symbolische betekenis, heeft. Door deze eerst goed in kaart te brengen, wordt duidelijk welke onderdelen, materialen of zichtlijnen cruciaal zijn en daarom niet verstoord mogen worden. Met de juiste kennis kan het kunstwerk een aanvulling worden die het bestaande verhaal verdiept of een nieuwe, passende laag toevoegt.
Onderzoek de gevolgen van het nieuwe kunstwerk op de beleving van het rijksmonument. Is er sprake van een visueel evenwicht of vraagt het kunstwerk te veel aandacht? Ook een reversibele toevoeging moet van goede kwaliteit zijn en passen bij de bestaande monumentale waarde.
Onderzoek of de aard en/of de betekenis van het kunstwerk vanuit cultuurhistorisch oogpunt passend is bij het rijksmonument.

Bouwkundige aspecten

Onderzoek de fysieke gevolgen van het kunstwerk voor het rijksmonument. Hoe wordt het kunstwerk bevestigd dan wel aangebracht? Gaat er authentiek materiaal verloren? Kan de toevoeging zonder schade worden verwijderd en de hoe kan ontstane schade worden hersteld? Wat zijn mogelijke bouwfysische gevolgen?

Ruimtelijke aspecten

Houd rekening met belangrijke aanzichten op het monument. Het kunstwerk mag deze niet blokkeren of verstoren, maar kan ze juist versterken.
Zorg ervoor dat het kunstwerk in grootte en vorm in balans is met het monument en de omliggende ruimte.
Wees ervan bewust dat een kunstwerk de ruimtelijke werking en betekenis van het monument kan beïnvloeden.
Houd rekening met de directe context, zoals bebouwing, groenaanleg, pleinen, zichtlijnen en gebruik van de ruimte en speel hier met het kunstwerk hierop in.