Overzicht van rijksbeschermd Joods erfgoed

Introductie

In het rijksmonumentenregister is de informatie opgenomen van ruim 60.000 gebouwde monumenten. Daaronder bevinden zich gebouwen die een relatie hebben met de religie, cultuur, en geschiedenis van de Joodse gemeenschap in Nederland. Dat betreft veelal synagogen, scholen, begraafplaatsen en tal van andere gebouwen die vooral voor de Tweede Wereldoorlog onderdeel waren van het alledaagse leven van Joodse gemeenten in tal van steden en dorpen.

Wie zoekt op de termen Joods of Joden in het monumentenregister krijgt hooguit 50 objecten, maar het gaat om veel meer dan die 50. De juiste trefwoorden om het Joodse erfgoed in het monumentenregister te vinden zijn er enerzijds veel meer en betreft termen die men niet altijd paraat heeft zoals Asjkenazisch of Israëlitisch. Met behulp van de Linked Data Voorziening kunnen wel meerdere trefwoorden tegelijk ingezet worden om zo'n zelfde zoektocht te maken, maar dan in kortere tijd en met gerichte resultaten. Hoe dat werkt wordt in dit artikel uitgelegd voor 14 trefwoorden die alle te maken hebben met Joods leven in Nederland.

Joods Erfgoed

Al vanaf de middeleeuwen leven er Joden in Nederland. Pas in de 19de eeuw komt de gelijkstelling van het geloof en daarmee het culturele leven van de Joden met alle andere in Nederland voorkomende geloven en culturen. Hierdoor komt het Joodse leven in Nederland wat meer op de voorgrond, maar dat gebeurt vooral in de grotere steden. Bijvoorbeeld bij de bouw van synagogen zijn er geen belemmeringen meer. Bij enkele begraafplaatsen worden voorzieningen aangelegd en er worden ook eigen scholen, ziekenhuizen en andere instellingen gebouwd en in gebruik genomen. Zo'n instelling is bijvoorbeeld het Apeldoornsche Bosch, een Joods-psychiatrische instelling die van 1909 tot 1943 in Apeldoorn gevestigd was. De gebouwen werden in 2000 van rijkswege beschermd. Het antwoord op wat allemaal aan Joods erfgoed beschermd is kan achterhaald worden door middel van een zogenaamde query via de Linked Data Voorziening (LDV).

Linked Data Voorziening (LDV)

De LDV is een platform om gestructureerde data op het web te publiceren, zodat gegevens onderling verbonden zijn en door machines gelezen kunnen worden. Het gebruikt open standaarden zoals RDF (Resource Description Framework) en SPARQL (de querytaal voor Linked Data). Bronnen worden geïdentificeerd met URL's, waardoor ze eenvoudig te linken (of verbinden) zijn. Linked Data verbetert de vindbaarheid, het hergebruik en de uitwisselbaarheid van gegevens. In combinatie met Open Data ontstaat Linked Open Data (LOD). Die data is in dit geval het rijksmonumentenregister. De vraag welke monumenten vallen onder Joods erfgoed, wordt beantwoord aan de hand van 14 termen die alle te maken hebben met Joods cultureel erfgoed. Er worden ook verschillende 'irrelevante' termen uitgesloten, zoals bijvoorbeeld Jodenbreestraat en Jozef Israëls.

De volledige vraag is uitgewerkt als een data story, een interactieve uitleg met:

de achtergrond van de vraag;
hoe de query is opgebouwd;
de mogelijkheid de query direct zelf uit te voeren (Run query of Try this query yourself). Vooraf is het bijvoorbeeld mogelijk om te filteren op provincie of functie om het resultaat te verfijnen.

Resultaat

Vooralsnog levert de query 307 rijksmonumenten, waarvan een aantal als onderdeel van een complex. Het is mogelijk dat de query een resultaat oplevert dat niet tot deze lijst behoort of juist een verwacht resultaat dat niet uit het antwoord komt. Geef die informatie door dan kunnen we eventueel de query verfijnen.