Post 65 (1965-1990) - De jongste rijksmonumenten van Nederland
-1.jpg)
Het aanwijzingsprogramma
Het aanwijzingsprogramma Post 65 beoogt het vergroten van de aandacht en waardering voor bijzondere en waardevolle locaties (architectuur, groenaanleg, kunst in de openbare ruimte, etc.) uit de jaren 1965-1990. Deze locaties weerspiegelen het bijzondere karakter van deze periode. De opgave is om uit ruim vier miljoen locaties een beperkte selectie te maken van zaken die in aanmerking komen voor aanwijzing als rijksmonument. Deze selectie geeft tevens een maatstaf voor de cultuurhistorische waardering van het erfgoed uit deze periode dat niet als rijksmonument is beschermd, maar waarmee met zorg dient te worden omgegaan. De selectiecriteria die wij hierbij hanteren zijn drieledig: criteria voor de locaties, additionele criteria voor de locaties die kunnen helpen bij het maken van een selectie, en criteria voor de selectie als geheel. Bij de selectie telt het jaar van oplevering. De grens van 1990 kan alleen met één of twee jaar worden overschreden in het geval ontwerp en uitvoering grotendeels daarvoor hebben plaatsgevonden. Objecten waarvoor een besluit tot sloop is genomen worden niet geselecteerd.
Inventarisatielijst
Als basis voor de selectie van Post 65-monumenten heeft de RCE een inventarisatielijst ('longlist') opgesteld. Hieraan ligt geen systematische inventarisatie ten grondslag zoals uitgevoerd voor eerdere aanwijzingsprogramma’s. Zo maakte voor het aanwijzingsprogramma Wederopbouw een tiental RCE-medewerkers en externen gedurende zeven jaren 25 categoriale studies, met daarin per gebouwtype de ontwikkelingsgeschiedenis en een preselectie van mogelijk waardevolle objecten. Voor Post 65 waren niet dergelijke systematische studies uitgevoerd, behoudens onderzoeken naar kerkgebouwen en -interieurs, architectenoeuvres, tuinaanleg, kunst in de openbare ruimte en omgevingskunst. In plaats daarvan werd de Post 65-inventarisatielijst op een intuïtieve en participatieve wijze samengesteld en kregen externen daarbij een grotere rol toebedeeld dan voorheen. Deze werkwijze weerspiegelt de verschuiving in de erfgoedzorg van een aanpak op basis van een beoordeling door experts naar een gedeelde waardebepaling door middel van participatie en burgerbetrokkenheid. Vanaf het begin is bij het samenstellen van de inventarisatielijst gehoor gegeven aan de wens tot burgerparticipatie. Dit gebeurde onder meer met een Instagram-fotowedstrijd, twee online publiekspeilingen en bijeenkomsten van architecten, architectuurhistorici, stedenbouwkundigen en erfgoedprofessionals. Dit leverde enkele tientallen suggesties op voor potentiële Post 65-rijksmonumenten.
De inventarisatielijst groeide ook aanzienlijk door de gevraagde inbreng aan belangenverenigingen. Erfgoedvereniging Heemschut leverde provinciale lijsten aan en ook andere erfgoedorganisaties en gemeenten kwamen met inventarisaties, evenals Rijkswaterstaat en de Nederlandse Tuinenstichting. Ook burgers, eigenaren en belanghebbenden en gemeenten droegen locaties voor.
Typologieën
Mede op basis van bestaande typologieën zijn voor Post 65 tien categorieën benoemd waarin de verschillende typen gebouwde en aangelegde objecten en complexen kunnen worden ondergebracht. Deze categorieën, met een niet uitputtende indicatie van wat daaronder valt, zijn:
- Wonen (woonhuizen, rijtjeswoningen, wooncomplexen, woonerven, flats, begeleid wonen, bejaardentehuizen);
- Bestuur en overheidstaken (ministeries, provincie- en raadhuizen. gerechtsgebouwen, brandweer, politie, belastingkantoren, postkantoren, defensiegebouwen);
- Economie (banken, verzekeringen, handelskantoren, bedrijfskantoren, winkelcentra, warenhuizen);
- Productie (fabrieken, laboratoria, onderzoeksinstituten, boerderijen, bio-industrie);
- Techniek en infrastructuur (energiecentrales, trafo’s, jaknikkers, windturbines, havenkranen, bruggen, sluizen, waterwerken, [spoor]wegen, bushaltes, stations, vuurtorens);
- Religie (kerken, gebedshuizen, moskeeën, tempels);
- Vorming (onderwijsgebouwen (van kleuterschool tot hoger onderwijs), muziekscholen, conservatoria, kunstacademies);
- Vrije tijd en cultuur (theaters, musea, bioscopen, horeca, bibliotheken, pretparken, disco’s, hangplekken, sportparken, kunst in de openbare ruimte, omgevingskunst, landart, herdenkingsmonumenten);
- Welzijn (ziekenhuizen, sanatoria, gezondheidscentra, buurthuizen, multifunctionele centra);
- Groen (tuinen, parken, begraafplaatsen, recreatielandschappen, bezoekerscentra bij natuurgebieden).
Verhaallijnen
Om duiding te kunnen geven aan de enorme voorraad Post 65-erfgoed en potentiële rijksmonumenten beter te kunnen selecteren, heeft de RCE verhaallijnen opgesteld. Deze beschrijven maatschappelijke ontwikkelingen in de periode 1965-1990 die van invloed zijn geweest op de vorming van de samenleving en het aanzien van de gebouwde omgeving. De thematische verhaallijnen zijn: welvaart, groei, actie!, vrijheid en milieu. Daarnaast is er het thema ‘ordenen’, dat staat voor de inspanningen van de overheid om de ruimtelijke claims van deze ontwikkelingen tegen elkaar af te wegen en een plek te geven.
De Post 65-periode is er één van toenemende welvaart. De aardgasbaten maken het mogelijk de economische groei van de naoorlogse jaren door te zetten en de welvaart stijgt, zowel op nationaal als op individueel niveau. De overheid tuigt een uitgebreide verzorgingsstaat op en stelt haar burgers in staat volop te recreëren en consumeren. The sky lijkt the limit; in de jaren zestig opent zich een nieuwe wereld vol economische groei, maatschappelijke en culturele ontplooiing, toenemende mobiliteit, schaalvergroting en mondialisering. De overheid tracht alle ontwikkelingen in goede banen te leiden, maar het besef neemt toe dat al deze groei een wissel trekt op het milieu en niet onbegrensd kan blijven. Tegelijk merken we door twee oliecrises de negatieve gevolgen van de mondialisering en moet de overheid met heftige maatregelen alle zeilen bijzetten om de economische crisis en de toegenomen werkeloosheid in te perken.
De burger laat zich echter niet meer zomaar vertellen wat te doen en vooral jongeren voeren op alle fronten actie: tegen de gevestigde orde, het gezag, vrouwendiscriminatie, oorlogen, bewapening, kernenergie, milieuvervuiling en het woonbeleid. Het wantrouwen van kritische jongeren in de gevestigde orde leidt tot een ver doorgevoerde democratisering van de samenleving en een opschudding van de sociale instituties. Hoe we ons als burger tot de gemeenschap verhouden wordt niet langer bepaald door de codes van de sociaal-culturele zuilen. Voortaan is het bevrijde individu de maat van alle dingen. In deze periode liggen ook de wortels van onze bezorgdheid om het voortbestaan van de wereld en het leefklimaat van mens, dier en plant. Het ‘milieu’ krijgt een bijzondere betekenis in het denken en het ontwerpen aan Nederland. Voor het eerst is ongebreidelde groei niet meer zo vanzelfsprekend.
De eerste set Post 65-rijksmonumenten
Op basis van bovengenoemde uitgangspunten heeft de RCE vijftien locaties geselecteerd, verspreid over heel Nederland: herkenbare monumenten die exemplarisch zijn voor maatschappelijke ontwikkelingen in de periode 1965-1990. De keuze voor deze vijftien gebeurde aan de hand van de genoemde verhaallijnen: Welvaart, Groei, Actie!, Vrijheid, Milieu en Ordenen. Per verhaallijn is gekeken hoe de hierin beschreven ontwikkelingen een ruimtelijke uitwerking kregen en welke gebouwtypen hiervoor het meest representatief zijn. Daarbij werd geconstateerd dat de verhaallijn Actie! zich slechts in geringe mate materialiseert in beschermenswaardig vastgoed. Vervolgens is gezocht naar herkenbare voorbeelden van deze gebouwtypen. Die herkenbaarheid wordt bepaald door de oorspronkelijke functie en verschijningsvorm, en door de mate waarin deze vandaag de dag nog aanwezig en beleefbaar zijn. Een voorbeeld: in de verhaallijnen Welvaart en Vrijheid gaat het over de groei van sociaal-culturele voorzieningen en vrijetijdsbesteding en de tendens tot maatschappelijke participatie in deze periode. Deze ontwikkelingen leidden tot de bouw van gemeenschapscentra, in het bijzonder sociaal-culturele centra of buurthuizen. Hiervan is ‘Aktiviteitencentrum de Musketon’ in Utrecht een typerend en herkenbaar voorbeeld: ontstaan in de hoogtijdagen van het welzijnswerk, resultaat van een intensief inspraakproces en nog steeds in gebruik als sociaal-cultureel centrum met een actieve betrokkenheid van bewoners en gebruikers.
Deze set van potentiële rijksmonumenten is geen top vijftien van Post 65-erfgoed, maar biedt een aantal herkenbare en exemplarische locaties aan de hand waarvan we de verhalen van de Post 65-periode kunnen gaan vertellen. Voor de verkenning van het draagvlak zijn gesprekken gevoerd met gemeenten, eigenaren, beheerders en andere stakeholders.
Monumenten
| Plaatsnaam | Naam monument | |
|---|---|---|
| Almelo - Yunus Emre Moskee | Almelo | Yunus Emre Moskee |
| Amsterdam - Hubertushuis | Amsterdam | Hubertushuis |
| Apeldoorn - Centraal Beheer | Apeldoorn | Centraal Beheer |
| Arnhem - Blauwe Golven | Arnhem | Blauwe Golven |
| Delfzijl - Eemsmondgebouw | Delfzijl | Eemsmondgebouw |
| Eindhoven - Watertoren | Eindhoven | Watertoren |
| Emmen - Broken Circle/Spiral Hill | Emmen | Broken Circle/Spiral Hill |
| Hengelo - De Kasbah | Hengelo | De Kasbah |
| Kerkrade - Rodahal | Kerkrade | Rodahal |
| Lelystad - NS-station | Lelystad | NS-station |
| Mildam - Ecokathedraal | Mildam | Ecokathedraal |
| Nieuwegein - Emmauskerk | Nieuwegein | Emmauskerk |
| Terneuzen - Stadhuis | Terneuzen | Stadhuis |
Zie ook
Artikelen- Aldo van Eyck (1918-1999)
- Architectenbureau Van den Broek en Bakema
- Ben Loerakker (1931-2021)
- Ben Smit (1922-2020)
- Carel Weeber (1937-2025)
- Cees Dam (1932)
- David Zuiderhoek (1911-1993)
- Frans van Gool (1922-2015)
- Hein Salomonson (1910-1994)
- Herman Hertzberger (1932)
Specialist(en)
Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 9 jan 2026 om 04:00.