Rijksmonumenten - Canonvenster 34 - Aletta Jacobs

Introductie

De Canon van Nederland geeft dit venster de ondertitel "Opkomen voor gelijke rechten" en introduceert het als volgt:

Aletta Jacobs is de eerste vrouw in Nederland die officieel wordt toegelaten tot de universiteit. Ook is ze de eerste vrouw die arts wordt en de eerste vrouw die promoveert. In Nederland is ze bekend als boegbeeld van de eerste feministische golf en vanwege haar strijd voor vrouwenkiesrecht.

De overtuiging dat vrouwen niet mochten doorstuderen of mochten stemmen omdat ze daar als vrouw niet geschikt voor zouden zijn, ging voor Aletta Jacobs niet op. In Nederland is zij welbekend door haar centrale rol binnen de eerste feministische golf. Niet alleen zette ze zich in voor vrouwenkiesrecht, ze richtte zich ook op zelfbeschikking, arbeidsomstandigheden en studie- en baankansen van vrouwen. Als eerste vrouw die officieel mocht studeren en promoveren aan de universiteit, arts werd en met haar activistische standpunten het publieke debat aanwakkerde, baande ze een weg voor de emancipatie van andere vrouwen in de Nederlandse samenleving.

Jonge jaren: Voormalig Rijks-HBS/Dr. Aletta Jacobslyceum

Jacobs werd in 1854 geboren in Sappemeer in Groningen. Ze wilde graag arts worden, maar in die tijd was dit niet toegestaan voor vrouwen. Toch werd Jacobs op haar zestiende officieel toegelaten tot de Rijks Hogere Burgerschool (HBS); hier haalde ze haar diploma voor leerling-apotheker. In 1868 begon men met de bouw van de school waarna het tot 1951 de Rijks Hogere Burgerschool bleef. Van 1951 tot 1995 kreeg de school verschillende namen, waaronder bijvoorbeeld Dr. Aletta Jacobs Lyceum. Anno 2026 is het pand een kantoorruimte.

Sappemeer - Noorderstraat 151 - Rijks Hogere Burgerschool

Eerste studente: Academiegebouw Rijksuniversiteit Groningen

Op haar zeventiende wilde Jacobs naar de universiteit, maar vrouwen werden daar toen nog niet geaccepteerd. Ze schreef daarom een brief aan minister Thorbecke met een verzoek tot toelating. Hij keurde haar verzoek goed en daarmee werd Jacobs de eerste vrouw die mocht studeren aan een Nederlandse universiteit als reguliere studente. Ondanks kritiek uit de maatschappij zette ze door; ze studeerde vanaf 1871 geneeskunde aan de Rijksuniversiteit Groningen. Het gebouw waar zij colleges volgde is in 1906 afgebrand. Op de fundamenten van het eerdere academiegebouw werd een nieuwe faculteit gebouwd. In de aula van dat gebouw zijn meerdere gebrandschilderde ramen, een daarvan met een afbeelding van Jacobs.

Groningen - Broerstraat 5 - Academiegebouw

Huisartspraktijk, pessarium en arbeidsomstandigheden

Jacobs vervolgde in 1876 haar studie aan de Universiteit van Amsterdam. Ze studeerde onder andere op de locaties Oudemanhuispoort en het Binnengasthuisterrein. Vroeger was het Binnengasthuis een Nonnenklooster, maar in 1876 werd het een universitair ziekenhuis. Deze gebouwen zijn nog steeds onderdeel van de Universiteit van Amsterdam. Jacobs woonde vlak bij de universiteit op Oudezijds Achterburgwal 127 bij een weduwe in huis. Nadat ze haar artsexamen had gehaald ging ze terug naar Groningen, waar ze promoveerde op het lokaliseren van hersenfuncties.

Amsterdam - Binnengasthuisstraat, Kloveniersburgwal, Oude Turfmarkt, Oudezijds Achterburgwal, Turfdraagsterpad, Vendelstraat - Complex Binnengasthuis

Jacobs keerde na haar promotie in 1879 terug naar Amsterdam en startte een huisartsenpraktijk voor vrouwen en kinderen. De praktijk was gevestigd bij het Koningsplein aan de Herengracht. Ook hield ze veertien jaar lang gratis spreekuren voor arbeidersvrouwen, vanwege de schrijnende omstandigheden waarin deze vrouwen vaak verkeerden. Jacobs zette zich onder andere in voor betere werk- en woonomstandigheden en introduceerde het pessarium als anticonceptiemiddel. Ze wisselde kennis en ervaringen uit met vrouwelijke dokters en activisten over heel de wereld. Aletta Jacobs kreeg echter ook te maken met sterke kritiek op haar inzet voor het zelfbeschikkingsrecht van vrouwen. Desondanks zette ze dit belangrijke werk door.

Door de jaren heen verhuisde haar praktijk naar meerdere adressen. Zo kwam haar praktijk en woonhuis uiteindelijk van 1892 tot 1902 op Tesselschadestraat 15 terecht. Haar 'armenpraktijk' runde ze in 1880 boven een kroeg in de Spuistraat, hoek Kattegat. In 1889 verhuisde deze naar D’ Geelvinck aan de Singel en in 1894 naar Tichelstraat 40.

Vrouwenkiesrecht en de eerste feministische golf

Rond de eeuwwisseling stopte Jacobs met haar huisartsenpraktijk en richtte ze zich volledig op de strijd voor het vrouwenkiesrecht. Samen met Wilhelmina Drucker, feminist en politicus, richtte ze in 1894 de Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht op. Amsterdam werd het middelpunt van de Nederlandse eerste feministische golf. Ze organiseerden demonstraties, lezingen en bijeenkomsten. Jacobs werkte samen met de International Women Suffrage Alliance. Diens leden werden in 1908 een week lang ontvangen in Nederland en kwamen samen in het Concertgebouw in Amsterdam. Na jaren inzet kregen vrouwen in 1917 passief kiesrecht en in 1919 actief kiesrecht.

Amsterdam - Van Baerlestraat 98 - Concertgebouw

Ena Jansen, emeritus-hoogleraar Zuid-Afrikaanse Letterkunde, heeft onderzoek gedaan naar de reisbrieven die Jacobs verstuurde. Jansen geeft aan dat in de brieven van Jacobs niet alleen de passie voor feminisme en vrouwenrechten naar voren komt, maar ook haar koloniale blik. Jacobs vond de koloniale structuur zoals in Zuid-Afrika en Indonesië vanzelfsprekend en zette zich internationaal vooral in voor kiesrecht voor 'witte' vrouwen, niet voor vrouwen van kleur. Voor meer context over het koloniale systeem dat de tijdsgeest toen zo beïnvloedde, zie de blogpost De koloniale stem van Aletta Jacobs bij Atria, Kennisinstituut voor emancipatie en vrouwengeschiedenis (onder het kopje Bronnen hieronder).

Columbarium crematorium Velsen

Jacobs overleed in 1929 op 75-jarige leeftijd. Ze had gekozen voor crematie. Er kwam veel publiek af op haar uitvaart, waar meerdere vertegenwoordigers van verschillende organisaties spraken. Zo waren er vertegenwoordigers van de Vereniging van de Vrouwenarbeid en de Wereldbond voor Vrouwenkiesrecht. Beeldhouwster Gra Rueb maakte een urnenmonument voor Aletta Jacobs en haar man op het Columbarium van crematorium Velsen. In 2011 is deze voor het laatst gerestaureerd na een geldinzamelingsactie.

Driehuis (NH) - Bij Duin- en Kruidbergerweg 2 - Tweede Columbarium

Rijksmonumenten bij dit artikel

Bronnen en verwijzingen

De Canon van Nederland: Aletta Jacobs
Atria: Een portret van Aletta Jacobs: een van Nederlands meest prominente feministen
Historisch Archief Midden-Groningen: Aletta Jacobs College 150 jaar: hoe het allemaal begon... -
Atria: De koloniale stem van Aletta Jacobs
Visit Groningen: Voormalig Rijks-HBS Sappemeer
RTV Noord: #2 Groningse Geschiedenis: Academiegebouw en Aletta Jacobs
Stadsarchief Amsterdam: Aletta Jacobs
Ons Amsterdam: Mokumse medici (3): Aletta Jacobs
Hier woonde en werkte : gevelstenen en plaquettes in Amsterdam en elders van onder anderen Willem Elsschot, Miep Diekmann, Edgar Cairo, Aletta Jacobs en Theo Thijssen. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
Jordaanmuseum: Spraakmakende vrouwen
Stichting Dodenakkers.nl: Jacobs, Aletta

Zie ook

Artikelen

Hoort bij deze thema's

Begrippen

feminisme, vrouwen en geneeskunde

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.