Sprinkler- en watermistinstallaties in kerken

Introductie

Grote kerkbranden halen regelmatig het nieuws. Iedereen kent de verwoestende brand in de Notre-Dame. Minder bekend is dat tussen 2010 en 2020 in Nederland zeker 430 kerken en kloosters zijn getroffen door kleine tot zeer grote branden. Bij 38 van deze gebouwen ging het om een zeer verwoestende brand. Denk aan het verlies van de Onze Lieve Vrouwe Geboortekerk (Hoogmade, 2019) of aan de Sint Urbanuskerk (Amstelveen, 2018), waarvan alleen de toren behouden bleef. De voornaamste oorzaken van brand zijn: brandstichting, vuurwerk, blikseminslag, (dak)werkzaamheden en kortsluiting. Brand in Nederlandse kerken leidde in de meeste gevallen tot de vernietiging van veel cultuurhistorische waarde. Daarbovenop komt nog het maatschappelijk verlies. Een kerk vormt immers vaak een verbindende factor in een gemeenschap; zowel voor kerkgangers als omwonenden. Daarnaast is er uiteraard ook sprake van financiële schade zelfs tot ver boven de miljoen euro.

Door het verlies van kerken door brand, komt brandveiligheid en de inzet van sprinklersinstallaties steeds meer onder aandacht. De inzet van sprinklersinstallaties, die erop gericht zijn om de een brand automatisch en bij de bron te bestrijden, blijkt zeer effectief.

Specifieke aandachtspunten kerkgebouwen

Bij de toepassing van sprinklerinstallaties in kerkgebouwen en -torens zijn er enkele specifieke aandachtspunten.

Vorstgevaar

Bij de inzet van sprinklerinstallaties is het essentieel om rekening te houden met vorstgevaar. De leidingen van sprinklerinstallaties zijn doorgaans gevuld met water dat op druk staat. Op plaatsen waar vorstgevaar is, zoals in kerkkappen en -torens het geval is, moeten deze droog worden uitgevoerd.

Corrosiepreventie

Zeker in droge installaties is corrosiepreventie van groot belang. Het gebruik van hoogwaardige compressoren (die de inbreng van vocht voorkomen) en stikstofsystemen voorkomen het corrosieproces, wat de levensduur van het sprinklernetwerk aanzienlijk verlengt.

Inzet brandweer

Veel kerken staan, zeker in dichtbebouwde historische centra, op korte afstand van omliggende gebouwen. Een kerkbrand kan daardoor een serieuze bedreiging vormen voor de omliggende binnenstad.

Bij een brand in de kap van een zijn de brandweer inzetmogelijkheden beperkt. De brand in moeilijk bereikbaar en bovendien ontbreekt het koelend vermogen om deze effectief te bestrijden. De condities in de kerk zijn doorgaans slecht en er bestaat de kans op het bezwijken van de kerk. De brandweerinzet richt zich dan op het voorkomen van verder branduitbreiding.

De aanwezigheid van automatische blussystemen, zoals een sprinklerinstallatie, verhoogd de kans dat de brandweer ook het kerkgebouw kan behouden.

Kerktorens

Kerktorens beveiligen met sprinklers vraagt om een maatwerk. Er moet rekening worden gehouden met drukverlies naarmate de sprinklers zich op grotere hoogte bevinden. Bij hoge kerktorens kan dat een uitdaging zijn.

Locatie aansluiting

In veel kerken zit de aansluiting van het sprinklerleidingnet in het gebouw zelf. De brandweer is terughoudend om een brandend gebouw te betreden, zeker wanneer er niemand meer binnen is. De brandweer wil de aansluitingen daarom tegenwoordig bij voorkeur aan de buitenzijde hebben, op een veilige afstand van de kerk.

Revitalisering

In de periode van vlak voor de Tweede Wereldoorlog tot halverwege de jaren 80, is in opdracht van de overheid een selectie kerken uitgerust met een sprinklerinstallatie. De kosten van de installaties werden volledig door de overheid gedragen. In de loop der jaren bleef het noodzakelijke onderhoud, vaak vanuit kostenoverweging, echter achterwege. Veel van deze sprinklerinstallaties verkeren inmiddels in een niet betrouwbare staat, bijvoorbeeld omdat de bluswatervoorziening(en) ontbreekt of de pompen zijn verwijderd.

Om de kerk optimaal te beschermen tegen brand, dient de bestaande installatie te worden gerevitaliseerd tot een automatische sprinklerinstallatie. Hiervoor moet de status van de huidige installatie in kaart worden gebracht. Mogelijk moeten (delen van) de leidingen, sprinklerkoppen en andere componenten worden vervangen. Als sprinklerpompsets zijn verwijderd en/of de bluswatervoorziening ontbreekt, moet deze weer worden geïnstalleerd. Bestaande waterbronnen kunnen mogelijk opnieuw in gebruik worden genomen of een nieuwe waterbron kan worden geboord.

Indien volledige automatisering van het systeem (financieel) niet mogelijk blijkt, is plan B dat de bestaande installatie wordt gerenoveerd en geoptimaliseerd. Het benodigde bluswater wordt in dit geval voorzien door de brandweer, waarbij de brandweerauto als sprinklerpompset fungeert. Dit kost extra, kostbare tijd. De brandweer moet worden gealarmeerd en ter plaatse komen. De brandweer zal ook tijd nodig hebben om het systeem op water aan te sluiten. Elke seconde die verloren gaat bij het daadwerkelijk ‘water op het vuur’ brengen, verkleint de kans op succesvolle brandbestrijding. Deze optie heeft dan ook zeker niet de voorkeur, maar aan de andere kant; beter iets dan niets.

Maatwerk

Het aanbrengen van sprinklerinstallaties in kerken is maatwerk. De installatie is in iedere kerk weer anders, door bouwtechnische factoren en plaatselijke omstandigheden. Denk aan factoren zoals het type kerk, de toren, de locatie, de waarde van de inventaris en de risico’s op brand.

Een sprinklerinstallatie in een kerk brengt hoge aanleg- en onderhoudskosten met zich mee. Het is daarom verstandig om een brandrisico-analyse en een advies op maat te laten maken door een brandveiligheidsexpert. Deze kan beoordelen of een sprinklerinstallatie passend en effectief is.

Voorbeeldprojecten

Zie ook

Artikelen

Hoort bij deze thema's

Begrippen

sprinklerinstallaties

Specialist(en)

Renate van Leijen

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.