Sprinkler- en watermistinstallaties in molens

Introductie

Molens zijn uitermate brandgevoelig. Ze zijn opgetrokken uit brandbaar materiaal (zoals hout en riet) en hebben een open karakter, waardoor een brand zich snel kan ontwikkelen. Daarnaast zijn veel molens op afgelegen plaatsen gebouwd en moeilijk bereikbaar.

Brand blijkt in de praktijk daarom vaak funest voor een molen. Wanneer de hoofdconstructie van een molen afbrandt, verliest deze zijn cultuurhistorische waarde en daarmee over het algemeen ook zijn beschermde status.

Oorzaken van molenbranden

De voornaamste oorzaken van molenbranden zijn: brandstichting, vuurwerk, blikseminslag en kortsluiting. Ook het ‘op hol slaan’ van een molen, bijvoorbeeld door een storm, kan brand veroorzaken door de grote wrijving die ontstaat.

Omvang problematiek

In Nederland is sinds 1945 gemiddeld anderhalve molen per jaar verloren gegaan door brand. In de periode 1997 tot medio 2000 is dat gemiddelde zelfs opgelopen naar drie molens per jaar. Voorbeelden van molenbranden zijn: Molen de Hoop (Steins, 1992), Molen Windlust (Burum, 2012), Molen de Ooievaar (Terwolde, 2015) en Korenmolen Ceres (Bovenkarspel, 2019).

Inzet sprinklerinstallaties

Door het verlies van het grote aantal molens door brand zijn vanaf de jaren negentig diverse molens voorzien van een sprinklerinstallatie. Uit onderzoek blijkt dat molenbrand door sprinklers zeer effectief bestreden kan worden. Zonder sprinklers is dit bijna niet mogelijk.

Specifieke aandachtspunten molens

Bij de toepassing van sprinklerinstallaties in molens zijn er enkele specifieke aandachtspunten.

Vorstgevaar

Bij de inzet van sprinklerinstallaties is het essentieel om rekening te houden met vorstgevaar. De leidingen van sprinklerinstallaties zijn doorgaans gevuld met water dat op druk staat. Op plaatsen waar vorstgevaar is, zoals in molens het geval is, moeten deze droog worden uitgevoerd. Pas nadat een sprinkler wordt geactiveerd, vult het systeem zich met bluswater.

Corrosiepreventie

Zeker in droge installaties is corrosiepreventie van groot belang. Het gebruik van hoogwaardige compressoren (die de inbreng van vocht voorkomen) en stikstofsystemen voorkomen het corrosieproces, wat de levensduur van het sprinklernetwerk aanzienlijk verlengt.

Bewegende delen

Sprinklerkoppen in de kap van een molen blijken zeer effectief te zijn bij het bestrijden van brand. Een goed functionerende aansluiting naar de draaibare kap is hierbij van groot belang. De bewegende delen van de molen, zoals de draaibare kap, vereisen een doordacht ontwerp en betrouwbare technische oplossingen om de wateraanvoer ook tijdens beweging te waarborgen. Dit wordt in de praktijk vaak opgelost door middel van koppelbare flexibele slangen.

Revitalisering

Nederlandse molens, die voorzien zijn van een sprinklerinstallatie, maken in veel gevallen gebruik van een systeem waarbij het bluswater wordt voorzien door de brandweer. De brandweerauto fungeert als sprinklerpompset. Dit kost extra, kostbare tijd. De brandweer moet worden gealarmeerd en ter plaatse komen. De brandweer zal ook tijd nodig hebben om het systeem op het water aan te sluiten. Elke seconde die verloren gaat bij het daadwerkelijk ‘water op het vuur’ brengen, verkleint de kans op een succesvolle brandbestrijding.

Om een molen optimaal te beschermen tegen brand, verdient het de voorkeur om deze niet-automatische systemen te revitaliseren tot een automatische sprinklerinstallatie. Hiervoor zal ten eerste een eigen bluswatervoorziening moeten worden gecreëerd. Vervolgens wordt de status van de huidige installatie in kaart gebracht. Mogelijk moeten (delen van) de leidingen, sprinklerkoppen en andere componenten worden vervangen.

Indien volledige automatisering van het systeem (financieel) niet mogelijk blijkt, is plan B dat de bestaande installatie wordt gerenoveerd en geoptimaliseerd. Deze optie verdient zeker niet de voorkeur. Maar aan de andere kant; beter iets dan niets.

Maatwerk

Het aanbrengen van sprinklerinstallaties in molens is maatwerk. De installatie is in iedere molen weer anders, door molenbouw-technische factoren en plaatselijke omstandigheden. Denk aan het type molen, de locatie, de cultuurhistorische waarde en de grootte van het risico op brand.

Een automatische sprinklerinstallatie in een molen brengt flinke aanleg- en onderhoudskosten met zich mee. Het is daarom verstandig om een brandrisico-analyse en een advies op maat te laten maken door een brandveiligheidsexpert. Deze kan beoordelen of een sprinklerinstallatie passend en effectief is.