Thesauri bij de RCE - SKOS en thesaurusrelaties

Introductie

Binnen thesauri worden begrippen niet alleen beschreven met termen en definities, maar ook met relaties, labels en aanvullende documentatie. Deze structuur maakt het mogelijk om begrippen beter te ordenen, te interpreteren en met elkaar te verbinden.

Binnen linked data worden deze relaties en beschrijvingen vaak vastgelegd met behulp van SKOS (Simple Knowledge Organization System). Op deze pagina lees je hoe thesaurusrelaties werken, welke soorten labels en koppelingen worden gebruikt en hoe SKOS helpt om erfgoedinformatie machineleesbaar en herbruikbaar te maken.

Wat zijn thesaurusrelaties?

Binnen een thesaurus worden begrippen met elkaar verbonden via relaties. Deze relaties maken het mogelijk om begrippen te ordenen, te groeperen en met elkaar in verband te brengen.

Relaties helpen gebruikers bijvoorbeeld om:

bredere onderwerpen te vinden
specifiekere begrippen te ontdekken
verwante termen te bekijken
consistenter te registreren
beter te zoeken binnen collecties en datasets

Een thesaurus bestaat daardoor niet alleen uit losse termen, maar uit een netwerk van begrippen en relaties.

Hiërarchische relaties

Hiërarchische relaties geven aan dat een begrip onderdeel is van een groter of algemener begrip.

Veelgebruikte hiërarchische relaties zijn:

bredere term
nauwere term

Bijvoorbeeld:

gotiek → bredere term
Engelse gotiek → nauwere term

Of:

edelmetaal → bredere term
goud → nauwere term

Hierdoor kunnen gebruikers navigeren van algemene naar specifieke begrippen.

Binnen SKOS worden deze relaties meestal vastgelegd als:

skos:broader
skos:narrower

Gerelateerde begrippen

Niet alle begrippen hebben een hiërarchische relatie. Soms zijn begrippen inhoudelijk verwant zonder dat het ene begrip onderdeel is van het andere.

Daarvoor wordt de relatie "gerelateerde term" gebruikt.

Bijvoorbeeld:

goud ↔ zilver
kerkgebouwen ↔ altaren
scheepvaart ↔ havens

Gerelateerde relaties helpen gebruikers om verbanden te ontdekken tussen begrippen.

Binnen SKOS wordt deze relatie vastgelegd als:

skos:related

Voorkeurstermen en alternatieve termen

Binnen thesauri wordt meestal één voorkeursterm gekozen per taal. Dit is de standaardterm waarmee een begrip wordt beschreven.

Daarnaast kunnen alternatieve termen worden toegevoegd, zoals:

synoniemen
regionale schrijfwijzen
oude schrijfwijzen

Bijvoorbeeld:

voorkeursterm: boerderijen
alternatieve term: boerenhoeven

Of:

voorkeursterm: altaren
alternatieve term: altaars

Binnen meertalige thesauri kunnen begrippen daarnaast voorkeurstermen in meerdere talen hebben.

Bijvoorbeeld:

Nederlandse voorkeursterm: Engelse gotiek
Engelse voorkeursterm: English Gothic

Binnen SKOS worden deze labels vastgelegd als:

skos:prefLabel
skos:altLabel

Bijvoorbeeld:

skos:prefLabel "Engelse gotiek"@nl
skos:prefLabel "English Gothic"@en

Qualifiers

Soms komt dezelfde term voor met verschillende betekenissen. In dat geval kan een qualifier worden toegevoegd om begrippen van elkaar te onderscheiden.

Bijvoorbeeld:

gaarden (touw)
gaarden (wilgentwijgen)

Qualifiers helpen om dubbele of onduidelijke definities te voorkomen.

Relaties binnen linked data

Binnen linked data worden thesaurusrelaties machineleesbaar vastgelegd. Hierdoor kunnen systemen relaties tussen begrippen automatisch interpreteren en gebruiken.

Dit maakt het mogelijk om:

collecties beter te doorzoeken
erfgoedinformatie te koppelen
thesauri met elkaar te verbinden
relaties tussen datasets zichtbaar te maken

De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) publiceert verschillende thesauri als linked data.

Wat is SKOS?

Voor het vastleggen van thesauri en begrippen wordt vaak gebruikgemaakt van de standaard SKOS (Simple Knowledge Organization System).

SKOS is een internationale standaard van het World Wide Web Consortium (W3C) voor het publiceren van thesauri, taxonomieën en andere terminologiebronnen als linked data.

Binnen SKOS worden relaties en labels op een gestandaardiseerde manier vastgelegd, bijvoorbeeld:

skos:broader
skos:narrower
skos:related
skos:prefLabel
skos:altLabel

Hierdoor kunnen verschillende systemen en organisaties thesauri beter uitwisselen en hergebruiken.

Concepten en URI's

Binnen SKOS krijgt ieder concept een unieke URI. Deze URI verwijst niet naar een woord of label, maar naar het concept zelf.

Daardoor kunnen labels veranderen zonder dat verwijzingen naar het concept verloren gaan.

Bijvoorbeeld:

https://data.cultureelerfgoed.nl/term/id/cht/1685e55b-68a3-421f-9bf8-a64b6ec269b7

Deze URI blijft verwijzen naar hetzelfde concept, ook wanneer voorkeurstermen of alternatieve labels wijzigen.

Mapping-relaties

Binnen linked data kunnen begrippen uit verschillende thesauri met elkaar worden verbonden. Hiervoor worden mapping-relaties gebruikt.

Deze relaties maken het mogelijk om concepten uit verschillende terminologiebronnen aan elkaar te koppelen.

Veelgebruikte mapping-relaties binnen SKOS zijn:

skos:exactMatch
skos:closeMatch
skos:broadMatch
skos:narrowMatch
skos:relatedMatch

Bijvoorbeeld:

Bijvoorbeeld: een begrip uit de Cultuurhistorische Thesaurus gekoppeld aan een overeenkomstig begrip uit de Art & Architecture Thesaurus (AAT).

Mapping-relaties ondersteunen het uitwisselen en verbinden van erfgoedinformatie tussen verschillende systemen en organisaties.

Documentatievelden en notities

Binnen SKOS kunnen begrippen worden voorzien van aanvullende documentatie, toelichting en gebruiksinstructies. Deze velden helpen gebruikers om begrippen beter te interpreteren en consistent toe te passen.

Veelgebruikte documentatievelden zijn bijvoorbeeld:

skos:definition
skos:scopeNote
skos:example
skos:historyNote

Deze velden helpen gebruikers om begrippen beter te interpreteren en consistent toe te passen.

Een scopeNote kan bijvoorbeeld uitleggen:

wanneer een begrip wel of niet gebruikt moet worden
hoe een term binnen een specifieke context wordt toegepast
hoe een begrip zich onderscheidt van vergelijkbare concepten

SKOS binnen de erfgoedsector

Binnen de erfgoedsector wordt SKOS veel gebruikt voor het publiceren van thesauri en terminologiebronnen als linked data.

Ook de thesauri van de RCE maken gebruik van SKOS-relaties en URI's om begrippen machineleesbaar vast te leggen en te verbinden.

Dit ondersteunt onder andere:

het Termennetwerk
linked data-toepassingen
collectiebeheersystemen
koppelingen tussen erfgoeddatasets

Relaties en datakwaliteit

Goede thesaurusrelaties zijn belangrijk voor de kwaliteit en bruikbaarheid van erfgoedinformatie.

Te weinig relaties maken begrippen moeilijk vindbaar. Te veel of onduidelijke relaties kunnen juist verwarring veroorzaken.

Daarom is het belangrijk om relaties zorgvuldig en consistent toe te passen.

Meer informatie=

Bron:

Miles, A. & Bechhofer, S. (2009). SKOS Simple Knowledge Organization System Reference.

Neem voor vragen of ondersteuning contact op met het RCE-thesaurusteam via thesauri@cultureelerfgoed.nl.

Zie ook

Artikelen

Thesauri bij de RCE - Cultuurhistorische Thesaurus (bestaat nog niet)
Thesauri bij de RCE - Linked data (bestaat nog niet)

Hoort bij deze thema's

Thema/Thesauri bij de RCE (bestaat nog niet)

Specialist(en)

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.