Verdichten - Integraal ontwerpen met transformatiekaders

Introductie

In steden en gebieden waar transformatieopgaven spelen, vormt de historische betekenis een belangrijk ingrediënt voor het ontwerpen aan de toekomst. Transformatiekaders helpen partijen die betrokken zijn bij ruimtelijke opgaven om erfgoed vroegtijdig mee te nemen in het transformatieproces en samen te werken. Dit draagt bij aan een integraal ontwerp met hoge omgevingskwaliteit waarin cultureel erfgoed goed is geborgd.

De handreiking beschrijft een uniforme aanpak, die voor iedere locatie een eigen invulling kan krijgen. In dit artikel nemen we u mee in wat een transformatiekader is, waar het toe dient en worden er voorbeelden getoond van uitgevoerde kaders.

Zoekruimte voor interventies

Een transformatiekader is een helder en beeldend document dat de erfgoedwaarde van gebieden en gebouwcomplexen verbindt met uitgangspunten voor nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen, en zo de zoekruimte voor interventies preciseert. Het is géén ontwerp, maar geeft wel concreet aan welke bandbreedte er is voor veranderingen, rekening houdend met de identiteit en cultuurhistorische waarden van een plek. Dit sluit aan bij de Omgevingswet die een integrale benadering van erfgoed in ruimtelijke processen beoogt, waarbij behoud van de essentie en het toevoegen van nieuwe betekenis en omgevingskwaliteit centraal staan.

Een transformatiekader kan op drie niveaus worden toegepast, met proportionaliteit als voorwaarde (hoe groter de erfgoedwaarde, hoe gedetailleerder het kader):

Inspiratiedocument: onderdeel van een dynamisch proces voor herbestemming of herontwikkeling, dat richting geeft en potentie toont, en belangen afstemt.
Afsprakendocument: erfgoedwaarden koppelen aan andere belangen in het plan- en besluitvormingsproces. Het document kan worden vastgesteld en verwerkt in het omgevingsplan.
Sturend en kaderstellend instrument: biedt vooraf duidelijkheid over de ontwikkelingsruimte voor beschermde monumenten of gezichten, waarbij het erfgoedbelang leidend is en het kader als toetsingsinstrument dient.

Waarderen, borgen en toetsen

De handreiking is een hulpmiddel bij de wettelijke taak van het bevoegd gezag om erfgoedwaarden te borgen en initiatieven voor interventies te toetsen. Een transformatiekader vertaalt en operationaliseert de erfgoedwaarden (vastgesteld via onderzoek zoals bouw- en cultuurhistorisch onderzoek) naar inspirerende en ruimtelijke uitgangspunten voor transformatie. Dit schept duidelijkheid over de schaal en richting van nieuwe ontwikkelingen, variërend van algemene uitspraken over zichtlijnen tot gedetailleerde parameters voor stedenbouwkundige opgaven zoals bouwhoogtes en -percentages.

Hoewel het transformatiekader een vaste opzet en methodiek heeft, verschilt de uitwerking per schaalniveau en per opgave. Het kader helpt het ontwerpproces te versnellen en verscherpen door duidelijkheid te bieden aan alle betrokkenen. Het stelt partijen in staat om de impact van een ontwikkeling op cultuurhistorische waarden te beoordelen en zorgt ervoor dat het erfgoedbelang gedurende het hele proces expliciet en consistent is. De gedetailleerdheid van het kader is proportioneel aan de erfgoedwaarde; hoe hoger de waarde, hoe gedetailleerder en strikter het kader (zie ook de inzetniveau’s).

Opbouw van een transformatiekader

Een transformatiekader is opgebouwd uit vijf essentiële onderdelen:

Inleiding: Dit deel introduceert het plangebied, licht de erfgoedstatus en de specifieke opgave toe, en beschrijft de gehanteerde methodiek. Het benadrukt het belang van het meenemen van de volledige ruimtelijke context en de afstemming van erfgoed op zijn omgeving.
Waardering: Hierin wordt een beknopte samenvatting gegeven van de cultuurhistorische waardering (verkregen via onderzoeken). Deze waardering wordt vervolgens vertaald naar ruimtelijke kenmerken, omgevingskwaliteiten en/of kernwaarden (materieel, structureel, immaterieel) die bruikbaar zijn voor het ontwerp.
Ambitie cultureel erfgoed: Dit onderdeel formuleert de onderbouwde inzet vanuit cultureel erfgoed voor het ontwikkelingsproces, met als doel de erfgoedwaarden optimaal te behouden en te benutten. Het definieert de gewenste richting van de transformatie zonder specifieke ontwerpkeuzes te maken.
Uitwerking ruimtelijke uitgangspunten: Hierin wordt de ambitie vanuit cultureel erfgoed concreet gemaakt door waarden systematisch te koppelen aan ruimtelijke consequenties voor ontwikkeling. Dit kan variëren van concrete uitspraken over bouwlocaties, -hoogtes en -percentages tot wenselijk gebruik en architectonische kwaliteit, geordend per schaalniveau, thema of termijn.
Aanbevelingen en referenties: Dit laatste deel bevat aanbevelingen voor het vervolgproces, zoals benodigd onderzoek, betrokken experts of de inbedding in beleid. Het kan ook referentiebeelden bevatten om de ambitie en uitgangspunten te illustreren voor ontwerpers.

Aandachtspunten per vakgebied

Elk vakgebied heeft haar eigen aandachtspunten die meegenomen moeten worden in het transformatiekader, die van toepassing zijn bij ruimtelijke ontwikkelingen. Onderstaand wordt per vakgebied de belangrijkste punten opgesomd:

Landschap

de relatie tot de ondergrond (bodem, water en hoogte);
het type en het karakter van het landschap;
de verschillende sferen en landschappelijke samenhang;
de zichtlijnen, panorama’s en routes;
de wijze van en richting van verkaveling;
de historische occupatiepatronen en bebouwingsclusters als historische bebouwingslinten en buurtschappen;
beplanting (type, soort, hoogte, dichtheid) en materialisatie (verharding, meubilair).

In het geval van een bebouwingsopgave:

zoekgebied voor nieuwbouw (met bebouwingspercentages) of bouwenvelop, en randvoorwaarden voor architectuur binnen het zoekgebied (zie stedenbouw en architectuur).

Stedenbouw en ensemble

het karakter van het bebouwde gebied;
de publieke, collectieve en private ruimten;
het water en groen;
de verschillende sferen en de onderlinge samenhang;
de beplanting (type, soort, hoogte, dichtheid) en materialisatie (verharding, meubilair);

In het geval van een bebouwingsopgave:

het zoekgebied voor nieuwbouw (met bebouwingspercentages) of bouwenvelop, en randvoorwaarden voor architectuur binnen dit zoekgebied (zie architectuur);
de rooilijnen, schakering en bebouwingspatroon;
de schaal en hoogteprofiel;
de begrenzing, routing en entrees.

Architectuur

het type en het karakter van de nieuwbouw;
de positie van nieuwe volumes, ook in relatie tot het bestaande;
de schaal en maat van nieuwe volumes, zoals de korrelgrootte en de hoogte van de goot- en noklijnen;
de vorm en vormgeving, zoals de dakvorm, de volumegeleding en de mate van transparantie;
de oriëntatie, routing en toegangen;
het uiterlijk en afwerking, zoals uitstraling, materialen, kleur, textuur en ornamenten;
de omgang met auteursrecht en communicatie met auteursrechthebbenden (mogelijk ook van toepassing op landschapsarchitectuur en stedenbouw).

Interieur en detail

het behoud, herstel of versterking van de structuur en de ruimtelijke sfeer;
de omgang met waardevolle onderdelen en materialen;
de te maken openingen, nieuwe structuuronderdelen en volumes;
de technische uitwerking en aansluitingen tussen oud en nieuw.

Immaterieel erfgoed

vanuit conceptuele waarden (routes, zichtlijnen, contrasten) en de (oorspronkelijke) ontwerpgedachte;
vanuit ruimtelijke belevingswaarde (routes, zichtlijnen, contrasten, open-geslotenheid, etc.);
vanuit associatieve betekenis (oorlog, herinnering, gemeenschap, industrieel gebruik etc.).

Voorbeelden van transformatiekaders

Hofplein, Rotterdam

Ontdekken wat op deze plek in relatie tot de kracht van het erfgoed de werkelijke opgave is; dat stond centraal bij het opstellen van dit transformatiekader. Het kader fungeert vervolgens als een noodzakelijk kader, maar ook als een inspiratiedocument. De focus ligt op ontwikkelpotentieel vanuit eigenheid en DNA van de plek. Het kader is tot stand gekomen in overleg met Gemeente Rotterdam, Dudok Real Estate en de RCE, waarbij het narratief wordt gevoed vanuit zowel aanbod alsook ambitie.

Transformatiekader Station Hofplein

ENCI Maastricht

Het Plan van Transformatie voor het ENCI-gebied vormt het inhoudelijke deel van de afspraken die ENCI Maastricht, gemeente Maastricht en provincie Limburg hebben gemaakt over de beëindiging van de kalksteenwinning in de ENCI-groeve en de toekomstige ontwikkeling van het gebied. Het transformatiekader voor het fabriekscomplex van ENCI in Maastricht bestaat uit een tweetal scenario’s: a) cultuur- en industrielandschap en b) Science Park, waarvoor een ruimtelijk kader is opgesteld: aanbevelingen voor de relatie met de omgeving, de routing, de structuur, bijzondere gebouwen, kabels en leidingen, herbestemming en zone voor vernieuwing.

Plan van Transformatie ENCI-gebied

Centrumplan Eelde-Paterswold

De vraag hoe nieuwe ruimtelijke vraagstukken en de bijbehorende ontwikkelingen in Eelde-Paterswold zich verhouden tot de landschappelijke en historische waarden van het dorpscentrum, was aanleiding om een cultuurhistorische waardestelling, dorpsbiografie en transformatiekader te maken. In het transformatiekader wordt vanuit cultuurhistorie richting en randvoorwaarden gegeven voor een behoedzame doorontwikkeling van het dorpscentrum alsmede voor een zevental andere locaties. Hoe kunnen plekken vanuit kwaliteit en eigenheid doorontwikkelen? Wat is, om het zo te zeggen, het ‘laadvermogen’ van een plek voor nieuwe ontwikkelingen? Waar moet je dan op letten en welke ruimtelijke kaders horen daarbij?

Waardestelling en transformatiekader Eelde-Paterswold

Gebiedspaspoorten HEMbrugterrein Zaanstad

Het Hembrugterrein is een voor Nederland uniek gebied, met een al even unieke transformatieopgave. Sinds 2013 wordt eraan gewerkt om het voormalige defensieterrein open te stellen en op te nemen in Zaanstad en de regio. Het terrein is één van de grootste herontwikkelingslocaties in Nederland. De mogelijke invulling van het Hembrugterrein is flexibel, maar er zijn wel een aantal (harde) randvoorwaarden. De randvoorwaarden die te maken hebben met ruimtelijke en cultuurhistorische kwaliteit komen in dit document in de gebiedspaspoorten aan bod.

Gebiedspaspoorten Hembrugterrein Zaanstad

Lees verder

De handreiking Transformeren met cultureel erfgoed. Handreiking voor het opstellen van transformatiekaders is te downloaden via onze website.
De opname van Themawebinar Transformatiekaders van 14 april 2022 is te beluisteren via de website van de Erfgoeddeal.
Het artikel 'Nieuwe handreiking RCE: erfgoedwaarden benutten bij gebiedstransformaties' legt de toepassing en voorbeelden van transformatiekaders verder uit.

Zie ook

Artikelen

Verdichten - Erfgoedinclusieve verdichtingsstudie voor een naoorlogse wijk

Hoort bij deze thema's

Specialist(en)

Martijn Oosterhuis

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.