's-Gravenhage (Den Haag) - Van Alkemadelaan 1258 - Oranjehotel

< Rijksmonumenten
Versie door RCEbot (overleg | bijdragen) op 14 apr 2024 om 03:00 (Nieuwe pagina aangemaakt met '{{#element: |Elementtype=Monument |Status=Publiceren |Monumentnummer=532525 |Complex=Nee |Plaatsnaam='s-Gravenhage (Den Haag) |Adres=Van Alkemadelaan 1258 |Naam monument=Oranjehotel |Introductie=Cellenblok, gevangenismuur, natuurstenen herdenkingsmonument en ruimte binnen de muur. |Kenmerken=* Gebouwd in: 1919 * Kunstenaar en beeldhouwer: Dirk Roosenburg (ontwerper), Albert Termote (beeldhouwer), herdenkingsmonument in de gevangenismuur op de hoek van de Van A...')
(wijz) ← Oudere versie | Huidige versie (wijz) | Nieuwere versie → (wijz)

(532525) monumentenregisterMonumentnummer: 532525

Introductie

Cellenblok, gevangenismuur, natuurstenen herdenkingsmonument en ruimte binnen de muur.

Foto van gevangeniscel 601. In de cel staat een kleine houten tafel met kruk, een bed en twee boekenplanken in de hoek. Voor de ingang van de cel staat een bord met uitleg.
Afb. 1 Een van de cellen van het Oranjehotel. Foto door Mx Lucy, CC BY-SA 4.0 https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0, via Wikimedia Commons
Zwart-witfoto van een dodenherdenking bij het Oranjehotel. Op de muur van het hotel staat een gedenkplaat, hieronder liggen meerdere bloemenkransen. Een groep mensen kijkt toe terwijl een krans wordt toegevoegd.
Afb. 2 Dodenherdenking bij het Oranjehotel. van Duinen / Anefo, CC0, via Wikimedia Commons
Foto van een poort met groene deur in een hoge wal. Rechts zit een klein poortje.
Afb. 3 De voormalige toegangspoort tot het Oranjehotel. Foto door Chris Booms, CC BY-SA 4.0 https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0, via Wikimedia Commons

Kenmerken

  • Gebouwd in: 1919
  • Kunstenaar en beeldhouwer: Dirk Roosenburg (ontwerper), Albert Termote (beeldhouwer), herdenkingsmonument in de gevangenismuur op de hoek van de Van Alkemadelaan en de Stevinweg
  • Rijksmonument sinds: 31-08-2021

Aanleiding voor de bescherming

Tijdens de parlementaire behandeling van de Erfgoedwet in 2016 heef de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) aangekondigd verkenningen uit te voeren, vooruitlopend op een mogelijk aanwijzingsprogramma voor rijksmonumenten. Dit voornemen is opgenomen in de Toelichting op de ‘Beleidsregel Aanwijzing rijksmonumenten en wijziging rijksmonumentenregister Erfgoedwet’ van 30 juni 2016. Daarop heeft eind 2017 de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) vier verkenningen in gang gezet. Twee van deze verkenningen, naar herinnerings- en herdenkingscultuur in Nederland én naar militair erfgoed, hebben geleid tot de aanwijzing als rijksmonument van het Oranjehotel en de Waalsdorpervlakte.

Eén van de conclusies uit de verkenning militair erfgoed luidde dat er sprake was van een rijk en omvangrijk bestand aan erfgoed uit de Tweede Wereldoorlog en dit erfgoed goed wordt beschermd. Een beperkt aantal aspecten ontbrak of was ondergewaardeerd in de door overheden beschermde collectie onroerend erfgoed van de Tweede Wereldoorlog. Eén van deze lacunes betrof objecten of plekken die herinneren aan het verzet, zoals het Oranjehotel in Scheveningen en de Waalsdorpervlakte in Wassenaar. Daarop heeft de minister besloten deze beide als rijksmonument te beschermen.

Voor meer context, zie de Ontstaansgeschiedenis van het rijksmonumentenbestand.

Naamgeving

De cellenbarak is zijn leven begonnen als een tamelijk achteraf en onbetekenend onderdeel van de toenmalige Scheveningse bijzondere strafgevangenis (tegenwoordig Penitentiaire Inrichting Haaglanden) waarvan de oorspronkelijke toegangspoort aan de Pompstationsweg 14 staat. Dit is eveneens een rijksmonument.

Het cellenblok, oorspronkelijk ruim twee keer zo groot in omvang, diende voor de hechtenis van smokkelaars. In de Tweede Wereldoorlog richtte de bezetter dit deel van de gevangenis in voor de gevangenneming van mensen wegens hun etniciteit, levensovertuiging of seksuele geaardheid. Ook een groot aantal verzetsstrijders is hier opgesloten. Dit leidde als snel tot de bijnaam Oranjehotel, als eerbetoon aan deze gevangenen.

Relatie met Waalsdorpervlakte

Het nabij gelegen herdenkingsmonument Waalsdorpervlakte is tegelijk met het Oranjehotel aangewezen als rijksmonument. Hiermee wordt de relatie tussen beide benadrukt. Veel gevangenen in het Oranjehotel zijn vervoerd naar de Waalsdorpervlakte om aldaar door een vuurpeloton te worden vermoord.

Geschiedenis

Na zijn betrekkelijk onschuldige begin in 1919 is het Oranjehotel onderdeel geworden van een grote, (inter)nationale historische gebeurtenis. Het rijksmonument is hiervan de in materie gestolde herinnering. Het gebouwencomplex heeft in de loop van de tijd nog de nodige bouwkundige wijzigingen ondergaan, maar deze zijn ondergeschikt aan hetgeen zich hier met en tussen mensen heeft afgespeeld. Het belangrijkste zijn hun verhalen, soms ondersteund door of beginnend bij artefacten. De talloze gedetailleerde en vaak aangrijpende geschiedenissen van gevangenen, hun heldenmoed, ontberingen en dikwijls geweldadige einde op de Waalsorpervlakte of in één van Duitse kampen zijn te vinden op de website van het Nationaal Monument Oranjehotel. Zie hieronder bij Bronnen.

Waardering

De belangrijkste waarde betreft de in materie gestolde herinneringswaarde, en vervolgens de herdenkingswaarde die hieraan is toegevoegd. De samenstellende onderdelen van het rijksmonument zijn in cultuurhistorisch, functioneel en visueel opzicht onlosmakelijk met elkaar verbonden.

De herinneringswaarde komt tot uiting in het geheel en in het bijzonder in de in gang D gelegen dodencel 601 met zijn sgrafitto's . Deze kan als pars pro toto worden opgevat. De gevangenismuur met de grote en kleine poort is het grimmige symbool van vrijheid en onvrijheid en weg naar het einde. Het klinkerpad daar naartoe is deze weg.

De herdenkingswaarde komt tot uiting in de vrijwel direct na de oorlog gestarte activiteiten en uitingen aan de gebouwen, zoals de bronzen plaquette naast de poorten en het natuurstenen herdenkingsmonument.

Voorts van belang is de herkenbaarheid, de gaafheid en beleefbaarheid en de relatie met de Waalsdorpervlakte. De gevangenismuur is beeldbepalend voor zijn omgeving.

Nationaal monument

Sinds september 2019 is het Oranjehotel als Nationaal Monument en Herinneringscentrum geopend en is het voor publiek toegankelijk.

Bronnen en verwijzingen

Meer informatie
Meer over het monumentenregister en de pagina's in deze kennisbank is te vinden in Monumenten - Rijksmonumentenregister.
Meer over wat er is beschermd is te vinden in de leeswijzer.

U kunt op deze kennisbank reageren via het reactieformulier.

Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 14 apr 2024 om 03:00.