restauratieofferte - handreiking

Introductie[bewerken]

Roerend cultureel erfgoed wordt voor toekomstige generaties bewaard. Daarom vraagt het de nodige zorg en aandacht, zoals optimale bewaaromstandigheden en regelmatige controle van de fysieke staat van de voorwerpen zelf. Hiervoor kun je het beste de hulp inroepen van een restaurator. Door opleiding, kennis en ervaring is deze bij uitstek in staat om te beoordelen in welke conditie objecten zich bevinden. Ook kan een restaurator beoordelen of, en zo ja hoe en waarom, je een behandeling moet uitvoeren.

Dit kennisartikel is een handreiking voor zowel beheerders van roerend cultureel erfgoed die voor de conservering of restauratie van objecten de hulp van een restaurator nodig hebben, als voor restauratoren wier hulp door beheerders wordt ingeroepen. Het bevat aandachtspunten waarmee je bij het opstellen en beoordelen van behandelingsvoorstellen en offertes rekening moet houden.

Inleiding

De meeste collectiebeherende instellingen in Nederland zijn aangewezen op een restaurator die zelfstandig werkzaam is. Maar hoe vind je als beheerder een deskundige restaurator, welke afspraken maak je over de mogelijke behandelingen van een object, hoe bepaal je de voor- en nadelen van een behandeling, en hoe onderken je eventuele knelpunten? En hoe geef je als restaurator goed inzicht in wat de klant van je kan en mag verwachten?

Keuze voor een restaurator

Restauratoren die voldoen aan bepaalde algemeen vastgestelde en erkende criteria op het gebied van opleiding, werkwijze en ervaring, zijn in het Restauratoren Register Nederland opgenomen en per discipline ingeschreven. Ook zijn zij doorgaans lid van en ingeschreven bij Restauratoren Nederland, de belangenvereniging van de beroepsgroep.

Kosten van een offerte

Veel restauratoren brengen kosten in rekening voor het opstellen van een behandelingsvoorstel en offerte. Hierbij gaat het om de tijd die zij steken in het denkwerk, het eventuele vooronderzoek, de gemaakte reiskosten, en in het opstellen van het behandelingsvoorstel. Deze kosten zijn afhankelijk van de aard en omvang van het project. Het is gebruikelijk dat de restaurator de opdrachtgever van tevoren in kennis stelt van de kosten van het maken van de offerte. Overigens zijn de meeste restauratoren bereid om deze kosten te laten vervallen als de offerte resulteert in een concrete opdracht.

Offertevergelijking

Bij omvangrijke, gecompliceerde of kostbare projecten is het gebruikelijk om minimaal drie restauratoren te vragen om onafhankelijk van elkaar een behandelingsvoorstel en offerte op te stellen. Behandelingsvoorstellen en prijscalculaties (offertes) kunnen onderling nogal verschillen. Een goede vergelijking is eigenlijk alleen mogelijk als deze restauratoren over vergelijkbare deskundigheid en ervaring beschikken. Als er sprake is van evidente verschillen in behandelingsvoorstellen en/of prijscalculaties, kun je de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) vragen een inhoudelijk advies uit te brengen. Hiervoor kun je contact opnemen met een van de restauratiespecialisten van de afdeling Kunstcollecties .

Opdrachtgever

De beheerder is verplicht de eigenaar van het object of de collectie in kennis te stellen van het voornemen tot behandeling. Voorafgaand aan een opdracht tot uitvoering maken beheerder en eigenaar onderling duidelijke afspraken over de stappen en procedures die zij gaan volgen, over wie van hen de opdracht geeft, wie de supervisie heeft en hoe zij elkaar informeren. Uiteindelijk is de stem van de eigenaar doorslaggevend voor het al dan niet starten van een behandeling.

In dit kennisartikel spreken we voor de duidelijkheid uitsluitend van ‘opdrachtgever’. In de praktijk kan dit de beheerder of de eigenaar zijn, afhankelijk van de afspraken die zij daarover met elkaar hebben gemaakt.

Conserveren en restaureren

Conserveren en restaureren zijn complexe activiteiten. Soms kan een restaurator, in overleg met de opdrachtgever, kiezen voor een specifieke methode om een bepaald resultaat te bereiken, of voor een bepaalde behandelingsintensiteit. Als er diverse opties zijn, is het goed als een restaurator die opties in het behandelingsvoorstel duidelijk beschrijft en vermeldt welke behandeling in zijn ogen de voorkeur geniet en waarom.

In hoofdzaak zijn er drie behandelingstypen (waarbinnen weer allerlei gradaties mogelijk zijn):

1. Preventief conserveren (maatregelen aan de omgeving die bijdragen aan het vertragen van het verval van het object):

  • verbeteren van de opberg- c.q. bewaar- of expositieomstandigheden
  • verbeteren van het gewenste omgevingsklimaat
  • verbeteren van het in- en opvallende licht

2. Actief conserveren (maatregelen die tevens tot doel hebben het object minder kwetsbaar en beter toonbaar te maken):

  • verwijderen van vuil en stof van het object zelf
  • vastzetten van (bijna) losgeraakte onderdelen
  • ondersteunen van verzwakte delen
  • bestrijden van actieve insecten- en schimmelaantasting
  • aanbrengen (achterkant)bescherming

3. Restauratie (maatregelen die het object terugbrengen in een vooraf gedefinieerde staat):

  • toevoegen of aanvullen van (verloren gegane) delen
  • vervangen en vernieuwen van onderdelen
  • verwijderen van oude restauraties

Volgens de huidige ethische code van de European Confederation of Conservator-restorers’ Organisations (ECCO) moet elke behandeling optimaal reversibel (omkeerbaar) zijn, zodat je deze indien nodig (bijvoorbeeld door voortschrijdend inzicht of de ontwikkeling van nieuwe technieken) op een later tijdstip eventueel weer ongedaan kunt maken.

Restauratoren Register Nederland: www.restaurator.nl Restauratoren Nederland: www.restauratoren.nl European Confederation of Conservator-restorers’ Organisations, ECCO: www.ecco-eu.inf

Wat moet er in een behandelingsvoorstel en offerte staan?

Een goede offerte besteedt aandacht aan de onderstaande punten:.

Gegevens restaurator

A. Naam en adresgegevens van de restaurator (werkadres, telefoonnummer, e-mailadres, etc.) B. Inschrijvingsnummer bij de Kamer van Koophandel en/of BTW-identificatienummer C. IBAN-gegevens bankrekening D. Handelsvoorwaarden. In veel gevallen gaat het hierbij om standaardvoorwaarden van de beroeps- of belangenvereniging waarbij de restaurator is aangesloten (zie bijvoorbeeld www.restauratoren.nl voor de ethische code en de algemene voorwaarden van de beroepsvereniging).

2.2. Object- of collectiegegevens

2.2.1. Basisgegevens van een object of een collectie

In verband met een eenduidige identificatie van objecten en om misverstanden te voorkomen, is het wenselijk dat de offerte eventuele (unieke) inventarisnummers vermeldt die aan objecten zijn toegekend, evenals de naam van de maker, de titel, de datering, de afmetingen, het materiaal / de techniek en een korte beschrijving.

Object: spinnewiel
Inv.nr.: R11921
Maker: onbekend
Titel: n.v.t.
Datering: begin 18de eeuw
Afm.: h. 105 cm, b. 36,5 cm
Materiaal: populierenhout, metaal
Beschrijving: damesspinnewiel van populierenhout met een zwarte politoerlaag

Waardering object

Voordat een behandelingsvoorstel kan worden geformuleerd, is het van belang dat beide partijen het eens zijn over de betekenis van het object of van de collectie. Wat is de historische, antropologische of wetenschappelijke betekenis van het object? Maar ook: welke betekenis heeft het voor de opdrachtgever, en wat is de betekenis binnen de collectie of binnen nationale of internationale collecties? De restaurator kan hierbij belangrijke informatie geven over de waarde van de gebruikte technieken en materialen en over de gebruikssporen in een historische context en de waardering daarvan.

======Voorbeeld

‘Het meubel heeft voor de opdrachtgever vooral betekenis omdat het door de schenker van de collectie als bureau is gebruikt. Bovendien is het een uniek bureau dat door Berlage is ontworpen. De gebruikte technieken, verbindingen, hang- en sluitwerk en het beslag zijn typerend voor de Amsterdamse school en in dit meubel inventief toegepast. Daarnaast heeft het bureau nog de originele afwerklaag. Doordat die op traditionele wijze is onderhouden, is er een zacht gepolijst oppervlak ontstaan met een typisch patina. Op veel meubelen uit deze periode is deze laag al eens vervangen door een harde laklaag die typerend is voor de afwerklaag van meubelen van na 1940. Meubelen met een originele afwerklaag uit deze periode worden daarom tegenwoordig bijzonder gewaardeerd.’

Om een goede keuze te kunnen maken tussen de verschillende behandelingsopties, is ook van belang of men het object gebruikt of uitsluitend tentoonstelt en wat de omstandigheden zijn waaronder dit gebeurt. Ook is het belangrijk dat de kosten van behandeling in verhouding staan tot de waarde van het object. De opdrachtgever bepaalt de waarde en de restaurator houdt hier rekening mee.

Conditiebeschrijving

Korte beschrijving van de fysieke toestand en de schadeverschijnselen.

Voorbeeld

Object: werk op papier
Inv.nr.: W1590
Maker: P. Dupont
Datering: circa 1900
Afmetingen: h. 19,3 cm, b. 14,7 cm
Techniek: ets
Materialen: papier, inkt
Fysieke staat: matig
Korte beschrijving: …
Schade: oppervlaktevuil, vouw in rechter bovenhoek, scheur rand links, 10 cm van bovenhoek, lijm- en taperesten op achterzijde, los in zure omslag.

NB: Grotere groepen gelijksoortige objecten (zoals in een archief) kunnen vanzelfsprekend in clusters worden beschreven, waarbij de schadeverschijnselen in percentages worden aangegeven.

Van belang is ook de oorzaken van de schade(s) te formuleren, zodat de opdrachtgever op korte termijn de nodige maatregelen kan treffen om herhaling van de schade te voorkomen. De praktijk leert dat veel schade wordt veroorzaakt door onwetendheid en/of onoplettendheid. Eigenlijk is het pas zinvol om aan actieve conservering of restauratie te denken als de preventieve conservering (de omstandigheden waaronder je objecten bewaart c.q. presenteert) acceptabel is. Veel restauratoren geven uitstekende adviezen over het verbeteren van bewaar- of presentatieomstandigheden.

Extra vooronderzoek

Om de juiste behandelingswijze te kunnen bepalen, is het soms nodig dat er voorafgaand aan de behandeling een diepgaander onderzoek plaatsvindt naar de feitelijke toestand, de materiaalsamenstelling en/of de vervaardigingstechniek van een object. Ook kan een ‘haalbaarheidsonderzoek’ wenselijk zijn. De restaurator onderzoekt dan een aantal verschillende behandelingsmethoden om een reële inschatting van de benodigde behandelingstijd te kunnen maken. De restaurator onderbouwt altijd het doel van een vooronderzoek met redenen, maar kan ook eventuele alternatieven aandragen.

Behandelingsvoorstel

Op grond van voorgaande feiten en uitkomsten kan een restaurator een gefundeerd behandelplan formuleren. Tegenwoordig kiest men vaak voor een terughoudende opstelling om het object zo veel mogelijk in zijn huidige vorm te respecteren. Belangrijk is dat de restaurator in elk geval duidelijk maakt wat de opdrachtgever kan verwachten van het behandelingsresultaat. Het komt nogal eens voor dat opdrachtgevers teleurgesteld zijn over het eindresultaat omdat het object niet weer ‘als nieuw’ is geworden. Een goede communicatie is daarom belangrijk.

Beschrijving behandeling

In het behandelingsvoorstel is vanzelfsprekend opgenomen wat de restaurator voorstelt te gaan doen aan een object of collectie, waarom en met welke materialen. Het behandelingsvoorstel is altijd gestructureerd, gedetailleerd en in voor iedereen begrijpelijke taal geformuleerd. Ook kan de restaurator het behandelingsvoorstel in fasen opdelen en verschillende mogelijkheden aangeven, afhankelijk van de wensen en verwachtingen van de opdrachtgever. De opdrachtgever is medeverantwoordelijk voor het resultaat en daarom is het van belang dat opdrachtgever en restaurator in nauw contact met elkaar staan en elkaar helder informeren.

Tijdsduur en kosten

Idealiter is aan elke behandelingsfase het aantal arbeidsuren gekoppeld, dat vervolgens met het uurloon wordt vermenigvuldigd. Op die manier is precies duidelijk hoe de begroting tot stand gekomen is. Een offerte waarin onderaan de pagina het eindbedrag staat vermeld zonder dat dit bedrag is gerelateerd aan uurloon, arbeidsuren en een gedetailleerde beschrijving van de aard van de behandeling, accepteert men over het algemeen niet.

Voorbeeld van voorstel voor de behandeling van een schilderij:

Uitlijsten 0,25 uur
Inv.nr.: W1590
Maker: P. Dupont
Datering: circa 1900
Afmetingen: h. 19,3 cm, b. 14,7 cm
Techniek: ets
Materialen: papier, inkt
Fysieke staat: matig
Korte beschrijving: …
Schade: oppervlaktevuil, vouw in rechter bovenhoek, scheur rand links, 10 cm van bovenhoek, lijm- en taperesten op achterzijde, los in zure omslag.

Meer informatie[bewerken]

Zie ook deze artikelen

    Hoort bij deze thema's

      Specialist(en)


        Reageren
        U kunt op deze pagina reageren via het reactieformulier.

        Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 16 jul 2022 om 03:00.