Lemmer - Gemaalweg 1 - Ir. D.F. Woudagemaal

< Rijksmonumenten

(25772) monumentenregisterMonumentnummer: 25772

Introductie

Het ir. D.F. Woudagemaal in Lemmer is een uitzonderlijk voorbeeld van het grootste en sterkste door stoom aangedreven gemaal en een meesterstuk van de Nederlandse ingenieurs en architecten. Het staat sinds 1998 op de Werelderfgoedlijst van UNESCO.

Woudegemaal met bakstenen schoorsteen aan de linkerkant met daarvoor water.
Afb. 1. Woudagemaal. Foto: Beeldbank RCE
Binnenkant van het woudagemaal. In de grond staan de tandwielen en pompen. Aan weerszijden van het gebouw grote ramen waardoor er veel licht binnenvalt.
Afb. 2. Binnenkant van het Woudagemaal. Foto: Wouter van der Sar

Kenmerken

  • Datering: 1917-1918
  • Architect: Dirk Frederik Wouda
  • Ontwerper machinepark: prof. ir. J. Dijkshoorn
  • Fabrikant: machinefabriek Jaffa en Werkspoor
  • Rijksmonument sinds: 30 augustus 1977
  • Uitbreiding omvang bescherming: 20 september 2022

Uitbreiding van de bescherming

In 1977 is het Woudagemaal aangewezen als rijksmonument. De bescherming richtte zich op de gebouwde objecten, terwijl het gemaal uit meer elementen bestaat die allemaal onlosmakelijk zijn verbonden met het functioneren ervan. Op grond van het Unesco managementplan van 30 januari 2012 is de bescherming van dit rijksmonument verbeterd door de terrein- en wateraanleg in de bescherming op te nemen.

In alle opzichten is sprake van een uniek object van ingenieurskunst ten tijde van de stoomtechniek. Het geheel is op kwalitatief hoogwaardig niveau vormgegeven in (landschaps-)architectuur in een zakelijke, functionele stijl. Het is het enige nog werkende stoomgemaal van deze afmeting en is erg zeldzaam.

Aanpassen van de omschrijving

Om de identificatie van het rijksmonument voldoende te borgen is naast het uitbreiden van de bescherming, de omschrijving aangepast. Hierin is opgenomen dat nu ook de schoorsteen met de ondergrondse kanalen beschermd zijn. Dat was al zo, maar dit bleek onvoldoende uit de omschrijving.

Interieurensemble

Tekst: Dolf van Weezel Errens

Deze tekst is afkomstig van de niet meer bestaande website Monumentale Interieurs (monumentaleinterieurs.nl) en dateert uit circa 2019. Het platform Monumentale Interieurs was onderdeel van het Programma Interieurs (2015-2019) van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Heeft u aanvullingen of verbeteringen? U kunt op deze kennisbank reageren via het reactieformulier.

Het grootste stoomgemaal ter wereld in het Friese Lemmer is een indrukwekkend interieurensemble met machines, gereedschappen en inrichting voor de machinisten. 

Rationalisme

In 1913 besluit het provinciaal bestuur van Friesland tot de bouw van een nieuw gemaal aan de rand van de voormalige Zuiderzee. Het dominante bouwwerk – dwarsligger, zeekering en gemaal ineen – wordt gerealiseerd tussen 1913 en 1919. Al is het complex strikt genomen utilitair, in de proporties, ordening en ‘eerlijke’ materialisatie heeft de omhulde techniek een overtuigende esthetiek. De vormgeving is geïnspireerd op het gedachtengoed van architect Hendrik Petrus Berlage. In 1947 wordt het complex vernoemd naar de ontwerper, ingenieur Dirk Frederik Wouda (1880-1961), voormalig hoofdingenieur van de Provinciale Waterstaatsdienst in Friesland.

Ketelhuis

Het ketelhuis is eigenlijk het ‘werkhuis’ om de stoommachines in de machinehal aan te drijven. Het interieur is een sobere, technische werkruimte die is ingericht op het naar binnen kruien en storten van de steenkolen uit de opslagplaats buiten. Oorspronkelijk ingericht voor zes op kolen gestookte stoomketels zie je bij binnenkomst vier enorme op stookolie brandende vlampijpketels van NV Werkspoor uit Amsterdam. Achter de ketels worden de rookgassen ondergronds afgevoerd naar de schoorsteenpijp buiten het gebouw. 

Machinehal

De ruime en lichte machinehal is bereikbaar langs een korte trap met rode loper en een zorgvuldig gedetailleerde, gesmede leuning. Daar staan de stoommachines in lijnopstelling op de vloer, terwijl de vliegwielen en de geklonken slakkenhuizen van de pompen half verzonken ín de vloer liggen. Elke stoommachine drijft 2 centrifugaalpompen aan, die met hoge snelheid het water uit de boezem in het IJsselmeer scheppen. 

Op de vloer liggen gespikkelde tegels met een zoom van effen zwarte en rode tegels. Tegen de wanden is een lambrisering aangebracht van gele en blauwe matglanzend gevlamde glazuurtegels. Aan de zuidwand hangen de panelen met handgereedschap voor het klein onderhoud aan de machines. Opvallend zijn de leidingen in geel, rood, blauw en groen.

Tussen de hoge ramen staan gemetselde penanten bekroond door een natuurstenen blok. Hierop ligt over de volle lengte aan weerszijde van de hal een ijzeren rail waarover een loopkraan beweegt met een tilvermogen van 3,9 ton, voor grotere reparaties aan de machines. 

Kantoren

In het midden van de hal staan aan de boezemzijde de houten kantoren van de machinisten en aan de zeezijde een ruim tochtportaal naar de vier uitstroomkokers met vloeddeuren. De kantoren zijn nog grotendeels ingericht met het oorspronkelijke eikenhouten meubilair. Op één van de tafels staat een maquette. Tot het gereedschap van de machinisten behoren de indicatoren om de efficiëntie van de stoommachines te meten. Vanuit hun kantoor zien de machinisten bijna in één oogopslag alle machines die over de korte as ten opzichte van elkaar gespiegeld zijn. 

Bedieningskolom

Bij iedere stoommachine staat een bedieningskolom met manometers en handwielen, en een origineel eikenhouten kastje met een messing lekbak waarop de oliekannen, trechters en oliespuiten staan om de machines te smeren. Deze bescheiden glimmende objecten vallen qua maat in het niet bij de kolossale matzwarte stoommachines, maar zijn voor het operationeel houden ervan net zo essentieel als het handgereedschap aan de wand.

Beleving

Het gemaal is een ‘Gesamtkunstwerk’ door de aanleg en architectuur met een authentiek ensemble van interieur, inrichting en uitrusting. Bezoekers kunnen er terecht voor een rondleiding. Wanneer het grootste stoomgemaal ter wereld in bedrijf is, kunnen ze dat ten volle beleven met het geluid van de machines, de aanblik van de stoomwolken en de geur van olie. Terwijl de ketels de meer recente verandering van brandstof illustreren, is de stoominstallatie met bijbehorende gereedschappen en instrumenten niet wezenlijk gewijzigd sinds de bouwtijd. Het gemaal staat dan ook sinds 1998 op de Unesco Werelderfgoedlijst.


Bronnen en verwijzingen

Zie ook

ArtikelenHoort bij deze thema's

Meer informatie
Meer over het monumentenregister en de pagina's in deze kennisbank is te vinden in Monumenten - Rijksmonumentenregister.
Meer over wat er is beschermd is te vinden in de leeswijzer.

U kunt op deze kennisbank reageren via het reactieformulier.

Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 13 jun 2024 om 03:03.