Hilversum - Kolhornseweg 19 - Begraafplaats Zuiderhof
Monumentnummer: 532202
Introductie
Vierde gemeentelijke begraafplaats van Hilversum gelegen op de heide ten zuiden van Hilversum. De gebouwen zijn ontworpen door de gemeentearchitect Dudok met hulp van de gemeentelijke plantsoenmeester Meijer.
Kenmerken
Rijksmonument sinds: 29 januari 2016
Bouwactiviteiten
Bouwtypen
Historie
Ten aanzien van begraafplaatsen kent Hilversum een bijzondere ontwikkeling. Al in 1793 werd een algemene begraafplaats aangelegd, nadat eeuwenlang op het kerkhof was begraven. Dergelijke begraafplaatsen werden in Nederland pas gangbaar na 1830. Door de snelle groei van Hilversum was er in 1890 al een nieuwe begraafplaats nodig. Die werd aangelegd aan de Bosdrift door tuin- en landschapsarchitect Leonard Springer. Al in 1929 volgde de derde gemeentelijke begraafplaats, Noorderbegraafplaats genaamd. Deze werd ontworpen door directeur Publieke Werken en gemeentearchitect W.M. Dudok. Belangrijk bij die begraafplaats waren de gebouwen met een voor die tijd zeer ruime aula. Toen in 1950 wederom meer ruimte nodig was, besloot de gemeente Hilversum eerder aangekochte grond ten zuiden van het dorp te bestemmen voor een nieuwe begraafplaats. Hoewel Dudok al in 1949 met pensioen was gegaan, bood de gemeente hem nogmaals een contract aan als gemeentearchitect, mede om lopende projecten af te ronden. Ook werd hij gevraagd voor de nieuwe begraafplaats een ontwerp te maken.
Dudok hield rekening met de omstandigheden van de tijd waarbij ruimte en licht een grote rol speelden. Ook nam hij de rol van de auto mee in zijn ontwerp, met name door de ruime entree die ruimte bood voor parkeren. Een ruim voorplein en de aula met voorhof en bijgebouwen waren het eerste wat bezoekers van de begraafplaats te zien kregen. Het voorhof liet Dudok omsluiten door een hoge, naar buiten geopende zuilengalerij. De eigenlijke aula ligt links van het voorhof en biedt uitzicht op een brede zichtas over de begraafplaats. De aula is gebouwd met later grotendeels wit geschilderde baksteen, betonnen kolommen en boven de galerij een betonnen cassettedak. Het voorhof is voorzien afwisselend gladde en grindtegels. Een kleine vijver maakt onderdeel uit van het voorhof.
Ter weerszijden van het voorhof ontwierp Dudok langwerpige dienstgebouwen en als afsluiting van het voorplein werd een beheerderswoning gebouwd, alles onder plat dak. Achter de aula is een dubbele groene zichtas geprojecteerd, met aan weerszijden besloten grafvelden van elkaar gescheiden door rijen treurberken en heesters, die de grafmonumenten aan het oog onttrekken. Naar Dudoks idee moesten de grafmonumenten bijdragen aan de schoonheid van de begraafplaats. De harmonie tussen grafmonumenten en beplanting vond hij daarom van groot belang. Door elk grafveld voert een verhard pad, terwijl de paden tussen de graven met gras zijn bedekt.
in 1960 waren de plannen gereed en kon gestart worden met de uitvoering. In 1964 vond de oplevering plaats. Ook zeer modern voor die tijd was de aanwezigheid van een urnenmuur en ruimte voor urnengraven.
In 1995 is het noordelijke deel van de begraafplaats ingericht met grote segmentvormige vakken waarvan de gebogen hoofdpaden aansluiten op de rechthoekige paden van het zuidelijke deel. De ontwerp-ideeën van Dudok zijn hier ondergeschikt geworden aan moderne vereisten die aan het begraven worden gesteld. In de oost- en zuidwand van de galerij zijn later openingen gemaakt met dwarsgeplaatste betonnen schotten.
Een langgekoesterde wens van de gemeente werd in 2016 gerealiseerd. Toen werd aan de Zuiderhof een crematorium toegevoegd. Van zo'n crematorium was al sprake in 1974, maar na 2013 kreeg de invulling momentum. Wel kreeg de gemeente het advies zo'n crematorium over te laten aan een andere partij. Dat zou een stichting worden die net als het crematorium in 2016 het licht zag. De bouw van het crematorium werd ingepast in een van de dienstgebouwen, terwijl de beheerderswoning werd omgebouwd tot condoleance- en koffieruimte.
Rijksmonument
De aanwijzing van de Zuiderhof is na de Bosdrift en de Noorderbegraafplaats, de derde voor de gemeente Hilversum. Volgens de aanwijzing bereikt het oeuvre van Dudoks met deze sobere, strakke architectuur een hoogtepunt. De ronde vormen die hij in de Noorderbegraafplaats (1929) toepaste, zijn hier geheel achterwege gebleven.
Typologisch toont de Zuiderhof met zijn grote voorhof en driezijdige galerij een nieuwe vormentaal. De grens tussen exterieur en interieur is vervaagd: via het enorme voorplein dat door openingen in de wand van de galerij al een doorkijk toont naar de tuinaanleg daarachter en met een aula, waarvan de glazen wand een uitzicht biedt op een enorme groene zichtas, zonder dat nog iets van de grafvelden is te zien. De Zuiderhof bewaart bovendien een herinnering aan de periode van de Koude Oorlog. De lange, brede zichtas was namelijk ook bedoeld als ruimte om er een massagraf te kunnen delven voor slachtoffers als gevolg van een mogelijke atoomoorlog.
De Zuiderhof sluit aan op de zuidelijke stadsuitbreiding van Hilversum uit dezelfde periode. De begraafplaats vormt tevens de schakel tussen de stedelijke bebouwing en het natuurgebied.
In typologisch opzicht is de Zuiderhof zeldzaam vanwege de grote voorhof met aan drie zijden galerijen en vanwege de monumentale groene zichtas. Functioneel ligt het bijzondere belang in de wijze waarop de architectuur en aanleg zorgvuldig zijn afgestemd op het verloop van de rouwplechtigheid.
Huidige situatie
De begraafplaats is nog steeds in gebruik en bij alle noodzakelijke aanpassingen aan gebouwen en interieur wordt uitgegaan van de ideeën van Dudok, voor zover dat mogelijk is. Er zijn op de begraafplaats door de jaren verschillende bekende Nederlanders begraven, waaronder personen die verwijzen naar de rol van Hilversum als mediastad. We vinden hier onder meer de graven van Willy Ruys (1909-1983), beter bekend als 'Dikke deur' uit de tv-serie Pipo de clown. Televisiejournalist Koos Koster (1936-1982), vermoord in El Salvador tijdens opname voor IKON, ligt hier ook begraven.
In een bosperceel direct links van de entree is niet zo lang geleden een urnenbos aangelegd ter aanvulling van de bestaande urnenbestemmingen. Ook is daar een strooiveld toegevoegd.
Deze pagina is tot stand gekomen in samenwerking met stichting Dodenakkers.
Bronnen en verwijzingen
- Abrahamse, Karin (eindredactie); Oases van rust. Geschiedenis van de Hilversumse begraafplaatsen, Hilversum 2010
- Besluit Officieel besluit van de rijksoverheid tot het aanwijzen van dit rijksmonument.
- Besluitmotivering Toelichting van de redenen voor het aanwijzen van dit rijksmonument.
- Herman van Bergeijk, Willem Marinus Dudok, Architect-stedebouwkundige 18854-1974, Naarden 1995
- Joost Volkers, Begraafplaatsen in Hilversum, Monumenten 26(2005)nr. 3, p. 16-17.
- Omschrijving van de gemeente Hilversum voor het gemeentelijk monument
- Willem Marinus Dudok: stadsbouwmeester van wereldallure, Baarn 1993
Zie ook
ArtikelenHoort bij deze thema's Begrippenbegraafplaatsen en begraafplaatsaula's
Specialist(en)Meer informatie Meer over het monumentenregister en het rechtsgevolg van de aanwijzing tot rijksmonument is te vinden op cultureelerfgoed.nl/monumenten.
Meer over de omvang en reikwijdte van de bescherming van specifiek dit monument is te vinden in Monumenten - Rijksmonumentenregister en de leeswijzer.
" "
Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 8 jan 2025 om 04:05.