Neder-Germaanse limes

Introductie

Het Latijnse woord limes betekent 'grenspad' of 'grens'. Historici en archeologen duiden met deze term de grens van het vroegere Romeinse keizerrijk aan. De Romeinen zagen die niet als absoluut of permanent. Pas als het veroveren van nieuw gebied niet mogelijk bleek, hielden hun legers halt en bouwden legerkampen, forten en wachttorens om het pas bezette gebied te beschermen tegen invallen.

Grasveld met daarin ongeveer een halve meter hoge overblijfselen van muren.
Afb. 1. Arnhem, castellum in de polder Meinerswijk. Foto: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
Gedetailleerde en realistische reconstructietekening in kleur. Schuin zijzicht op een kanaal van ongeveer 10 meter breed. Op het kanaal varen verschillende schepen. Daarachter is de oever goed te zien, met een groepje mensen met een paard en op de achtergrond een kleine nederzetting met licht gekleurde huizen met rode daken.
Afb. 2. Een klein patrouilleschip van de Romeinse vloot passeert een paar vrachtschepen op het Kanaal van Corbulo. Eeuwenlang was dit een belangrijke binnenvaartroute tussen de mondingen van Rijn en Maas. Beeld © Ulco Glimmerveen.

Geschiedenis

Het Nederlandse gedeelte van de limes was vanaf de eerste eeuw na Chr. ingericht langs de Rijn. Die rivier stroomde toen vanaf Millingen via Wijk bij Duurstede, Utrecht en Leiden naar Katwijk, waar hij uitmondde in zee. Op de zuidelijke oever verrees een keten van forten (castella), die ieder plaats boden aan een paar honderd soldaten van de hulptroepen van het Romeinse leger. In de praktijk is het bijna nooit voorgekomen dat de grens door vijandelijke stammen werd overschreden. De meeste castella in Nederland zijn tussen 40 en 50 na Chr. gebouwd. In diezelfde periode liet de Romeinse generaal Corbulo een kanaal aanleggen tussen de mondingen van Rijn en Maas. Waterwegen waren belangrijk voor de verbindingen in dit natte land. Schepen van de Rijnvloot patrouilleerden op de rivier om de transporten te beveiligen. In havens bij Voorburg en Naaldwijk werden goederen overgeslagen op zeegaande schepen die onder andere naar Engeland voeren. Eind eerste eeuw werd er ook een weg aangelegd die de castella met elkaar verbond. Hier en daar stonden wachttorens tussen de forten in. Vlak over de huidige Duitse grens lagen grote legerkampen (castra), waar legioenen van een paar duizend man gelegerd waren. Bij Nijmegen was tussen 71 en 104 na Chr. ook zo'n groot kamp in gebruik. Een aquaduct voerde drinkwater vanuit bronnen in de heuvels naar het kamp. Rond de forten groeiden al snel kleine kampdorpen (vici). Daar woonden handelaars en ambachtslui, maar ook vrouwen en kinderen van de soldaten die in het fort verbleven. Langs de uitvalswegen lagen grafvelden, waar burgers van de vici en soldaten uit de forten samen werden begraven. In het achterland verrezen kleine steden, zoals bij Voorburg en Nijmegen, heiligdommen zoals bij Elst (Gld) en industriële complexen, zoals pottenbakkersovens bij Berg en Dal. De grensstrook was het dichtst en drukst bevolkte gebied in Nederland destijds. Voorbij Millingen bleef de limes ook in Duitsland voor een groot deel langs de Rijn liggen. Ten zuiden van Bonn lag de grens van de provincie Neder-Germanië. Het deel van de limes tussen Katwijk en Bonn staat dan ook bekend als de Neder-Germaanse limes.

Het grenssysteem langs de Rijn hield stand tot in de vijfde eeuw na Chr. Na een lange periode van onrust en strijd kwam toen een einde aan het westelijk deel van het rijk. In Nederland zijn de meeste forten al aan het einde van de derde eeuw verlaten, al kunnen ze in de vierde eeuw nog wel als tijdelijk steunpunt zijn gebruikt. De ruïnes van een paar forten, zoals dat van Utrecht, vormden eeuwen later de kern van middeleeuwse steden. Vanaf 1900 hebben archeologen het Nederlandse deel van de limes intensief onderzocht. Er worden nog steeds nieuwe ontdekkingen gedaan.

UNESCO werelderfgoed

De Neder-Germaanse limes is sinds juli 2021 UNESCO werelderfgoed.

Rijksmonumenten

De volgende monumenten horen bij deze hoofdcategorie:

Meer info

U kunt op deze kennisbank reageren via het reactieformulier.

Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 28 mrt 2024 om 04:03.