Natuursteen in Nederland

Introductie

Kennis van het materiaal waaruit het gebouwde bestaat, vormt een basiselement in de zorg van en de omgang met een monument. Materiaalkennis vormt tevens een belangrijke voorwaarde bij het zoeken naar methoden en middelen om de natuursteennatuursteen: gesteente, niet gevormd in ambachtelijke of industriële processen. in monumentenEen monument is een overblijfsel van kunst, cultuur, architectuur of nijverheid dat van algemeen belang wordt geacht vanwege de historische, volkskundige, artistieke, wetenschappelijke, industrieel-archeologische of andere sociaal-culturele waarde. te conserveren en zo de levensduurDe levensduur van een object is de periode vanaf vervaardiging tot aan het weggooien ervan. van het gebouwde op langere termijn te waarborgen. Dit artikel geeft een indeling naar hoofdgroepen van gesteenten en vertelt de ontstaanswijze van enkele bekende soorten natuursteennatuursteen: gesteente, niet gevormd in ambachtelijke of industriële processen.. Ook komen in een beknopt overzicht de meest voorkomende soorten natuursteennatuursteen: gesteente, niet gevormd in ambachtelijke of industriële processen. in Nederlandse monumentenEen monument is een overblijfsel van kunst, cultuur, architectuur of nijverheid dat van algemeen belang wordt geacht vanwege de historische, volkskundige, artistieke, wetenschappelijke, industrieel-archeologische of andere sociaal-culturele waarde. aan bod, in het bijzonder de eigenschappen waaraan de gesteenten gemakkelijk zijn te herkennen.

Een reliëf van kalksteen in een muur.
Reffroy kalksteenKalksteen is een vast gesteente dat voornamelijk is opgebouwd uit calciumcarbonaat.", "kalksteen: sedimentaire natuursteen, waarvan de grondmassa en het bindmiddel in hoofdzaak bestaan uit kalkverbindingen, voornamelijk calciumcarbonaat.") aan de Grote kerk in Breda.
Een hoek in een muur met links lichtgrijze stenen en rechts donkergrijze stenen.
Drachenfels trachietTrachiet werd gewonnen op de Drachenfels in het Siebengebirge in Duitsland, tegenwoordig een natuurreservaat. Vandaar de naam Drakenvelder steen of Drachenfelstrachiet. (www.joostdevree.nl) (links) en Ettringer tufsteenEttringer tufsteen tufsteen welke wordt gewonnen in de Eifel, Duitsland. De ondergrond is bruin-beige. De steen is poreus en bevat donkerkleurige basalt- en leisteenfragmenten en grote gele bims. Het breukvlak is ruwkorrelig. (rechts) aan de Utrechtse Domkerk
Een versierd detail van steen.
Bentheimer zandsteenBentheimer zandsteen: zandsteen welke gewonnen wordt nabij Bentheim, Duitsland. De steen heeft een geelgrijze tot witte ondergrond bestaande uit kwartskorrels met een middelmatige grove korrel. Door oxidatie van ijzerhoudende bestanddelen kunnen roodbruine strepen aanwezig zijn. De steen is homogeen van structuur, kleur en kwaliteit. aan het koor van de Utrechtse Domkerk
Een steengroeve.
Eén van de groeves nabij Billerbeck (D) waar Baumberger steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) wordt gewonnen. Alleen de grote blokken steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) uit de onderste lagenLagen zijn reeksen aaneengevoegde stenen van gelijke dikte op hun plat, horizontaal, soms in hellende stand of op hun kant (rollaag) gelegd. De hoogte van bakstenen metselwerk wordt naar het aantal lagen opgegeven. Een laag waarin alleen de korte zijden van de bakstenen zichtbaar zijn, heet een koppenlaag. die waarin alleen de lange zijden vertonen noemt men een strekkenlaag. (Haslinghuis) zijn bruikbaar als bouwsteen.
Deur onder een orgel omlijst door wit marmeren pilaren en rood marmeren randen.
Orgel van in de Oude kerk in Amsterdam. De pilasters en consoles zijn van wit marmermarmer: natuursteen waarvan de grondmassa en het bindmiddel in hoofdzaak bestaan uit kalkverbindingen, tevens zijnde een metamorfe natuursteen. Polijstbare kalkstenen worden in de natuursteenhandel ook vaak marmer genoemd. (bianco Carrara) uit Italië en rood marmermarmer: natuursteen waarvan de grondmassa en het bindmiddel in hoofdzaak bestaan uit kalkverbindingen, tevens zijnde een metamorfe natuursteen. Polijstbare kalkstenen worden in de natuursteenhandel ook vaak marmer genoemd. ( Rouge Royal) uit België.
Zwart vuursteen.
VuursteenVuursteen of keisteen, ook silex of flint is een gesteente dat vaak in klompen in kalksteen wordt aangetroffen en meestal bruin of grijs van kleur is. Het gesteente wordt vuursteen genoemd, omdat een slag met een stuk vuursteen op een stuk ijzer of pyriet kan resulteren in vonken. knollen gebruikt als bouwsteen voor de toren van Eben-Ezer bij Eben-Emael (B).
Blokken lichtbruin steen in een steengroeve.
Blokken zandsteenzandsteen: sedimentaire natuursteen gevormd uit aan elkaar gekitte zandkorrels, doorgaans met weinig bindmiddel in de vorm van kleimineralen, kalk of kiezel. in de groeve bij Udelfangen (D).
Een steengroeve.
Tufsteengroeve bij Weibern in de Duitse Eifel.
Grote stenen blokken in een muur.
Obernkirchener zandsteenObernkirchner zandsteen: zandsteen welke gewonnen wordt in de omgeving van Hannover, Duitsland. De steen heeft een gele ondergrond met lichtbruine strepen van ijzerhydroxiden en een zwakke adering en is homogeen van structuur, kleur en kwaliteit. Het breukvlak is fijnkorrelig. aan de gevel van het stadhuis van Leiden.
Onregelmatige blokken steen in een abdijmuur.
Nivelsteiner zandsteenNivelsteiner zandsteen is een fijnkorrelig tertiaire zandsteen dat afkomstig is uit het gebied van het Worm-dal in het grensgebied Nederlands Zuid-Limburg en Duitsland. (Wikipedia) aan de abdijkerk van Rolduc
Een groot blok grijze steen.
Een blok Naamse steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) (Calcaire de Meuse) in de groeve Gore nabij Sclayn (B)
Grote lichtgrijze blokken steen in een muur.
Het westwerk van de abdijkerk in Thorn is grotendeels nog van kolenzandsteenKolenzandsteen is een sterk verharde, soms compacte kwartsitische zandsteen, donkerbruin van kleur. (Wikipedia) uit de omgeving van Luik (B)
Steengroeve.
Overzicht van een groeve nabij Soignies (B) waar Belgische hardsteenBelgische hardsteen: polijstbare kalksteen welke gewonnen wordt in de Belgische Ardennen (o.m. in het Ourthe bekken) en bij Soignies , provincie Henegouwen. De grondmassa van Belgische hardsteen is gelijkmatig donker van kleur waarin de versteningen van de doorsneden van crinoiden (stengelfragmenten van zeelies) zich als grijs-witte kringetjes aftekenen. Het breukvlak is ruwkorrelig. Kristallijne koolzure kalk kan geconcentreerd voorkomen in de vorm van calcietplekken. Soms verraden deze vlekken de aanwezigheid van oplossingsholtes in de steen. wordt gewonnen
Lichtgrijze blokken steen in een muur gemetseld.
Paramentblokken van Gobertanger steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) aan de Sint-Jan in Den Bosch

Hoofdgroepen

De in de natuur voorkomende gesteenten worden, naar de wijze van ontstaan, ingedeeld in drie groepen: de stollingsgesteenten, de sedimentaire of afzettingsgesteentensedimentaire natuursteen: natuursteen gevormd uit neergeslagen afbraakproducten van andere natuursteenformaties. Deze natuursteen bevat vaak bezinksels van (resten van) organismen. en de metamorfe gesteenten. Van alle groepen komen verschillende soorten natuursteennatuursteen: gesteente, niet gevormd in ambachtelijke of industriële processen. in Nederlandse monumentenEen monument is een overblijfsel van kunst, cultuur, architectuur of nijverheid dat van algemeen belang wordt geacht vanwege de historische, volkskundige, artistieke, wetenschappelijke, industrieel-archeologische of andere sociaal-culturele waarde. voor.

Stollingsgesteenten

Onder de korst van de aarde is op verschillende diepten magma aanwezig, een stof in vloeibare vorm die divers van samenstelling kan zijn. Wanneer het magma langzaam afkoelt, worden grote kristallen gevormd en ontstaat een stollingsgesteentestollingsgesteenten: natuursteen gevormd uit gestolde magma of lava. of magmatisch gesteente. Stollingsgesteenten zijn dan ook gemakkelijk te herkennen aan hun kristallijne structuurDe microscopische structuur van een materiaal is de ruimtelijke oriëntatie van de atomen, ionen of moleculen. Deze structuur bepaalt de macroscopische eigenschappen.. Vanwege het feit dat deze gesteenten in de diepte worden gevormd, worden zij ook wel dieptegesteenten genoemd. GranietGraniet is een stollingsgesteente dat de mineralen veldspaat, kwarts en mica bevat. is een voorbeeld van een dieptegesteente. Door geologische processen, bijvoorbeeld door opheffing in een gebergteketen, kunnen de dieptegesteenten aan de oppervlakte komen en door de mens worden gewonnen. Granieten hebben een vrij simpele mineralogische samenstelling. Ze bestaan in hoofdzaak uit drie of vier soorten silicaatmineralen: grijze kwartsKwarts is de minerale vorm van siliciumdioxide (SiO<sub>2</sub>); het komt veel voor in rots en edelstenen. (kiezelzuurKiezelzuur is een zwak zuur dat is afgeleid van siliciumdioxide SiO2.), in diverse lichte tinten gekleurde veldspaten, hoogglanzende glimmers (kleurloze glimmer: mica en donkerbruine tot zwarte glimmer: biotietBiotiet of ijzermica is een fylosilicaat waarin de silicaatgroep gebonden is aan kalium, magnesium, ijzer of aluminium.) en kleine donkere mineralenEen mineraal is een in de natuur voorkomende stof van een vaste chemische samenstelling en kristalvorm. Namen van mineralen worden soms gebruikt om kunstmatige materialen aan te duiden die dezelfde eigenschappen hebben. (bouwmaterie,Conservation Dictionary) (onder andere amfibolen).

Waar het vloeibare magma door spleten in de aardkorst of in vulkaanpijpen aan het aardoppervlak komt, koelt de lava of smelt af en wordt in het algemeen een gesteente bestaande uit zeer kleine kristallen gevormd. Door de snelle afkoeling hebben de mineralenEen mineraal is een in de natuur voorkomende stof van een vaste chemische samenstelling en kristalvorm. Namen van mineralen worden soms gebruikt om kunstmatige materialen aan te duiden die dezelfde eigenschappen hebben. (bouwmaterie,Conservation Dictionary) onvoldoende tijd om zich te ontwikkelen tot grote kristallen. De gesteenten die hierbij ontstaan worden uitvloeiingsgesteenten genoemd. Basalt en basaltlavabasaltlava: stollingsgesteente (uitvloeiingsgesteente) gekenmerkt door een fijnkristallijne structuur met verpreid voorkomende grove mineralen. Hoofdbestanddelen zijn veldspaat (plagioklaas), paars gekleurde augiet en olijfgroene olivijn. De steen is meestal donkergrijs getint en is rijk aan holten (blaasjes). zijn enkele bekende voorbeelden van uitvloeiingsgesteenten.

Een derde type stollingsgesteenten zijn de ganggesteenten. De smelt wordt hierbij in spleten of gangen geperstZo samendrukken, met name door regelmatige, volledige drukuitoefening, dat er een zekere gedaante aan iets wordt gegeven., die echter niet tot aan het aardoppervlak reiken. De gevormde kristallen zijn voor het merendeel kleiner dan de kristallen in de dieptegesteenten, maar grover dan die in de uitvloeiingsgesteenten. Als grove mineralenEen mineraal is een in de natuur voorkomende stof van een vaste chemische samenstelling en kristalvorm. Namen van mineralen worden soms gebruikt om kunstmatige materialen aan te duiden die dezelfde eigenschappen hebben. (bouwmaterie,Conservation Dictionary) voorkomen in een fijnkorrelige grondmassa wordt van een porfirische structuurDe microscopische structuur van een materiaal is de ruimtelijke oriëntatie van de atomen, ionen of moleculen. Deze structuur bepaalt de macroscopische eigenschappen. gesproken. Een dergelijk gesteente wordt een porfierPorfier is een stollingsgesteente met een typische textuur van relatief grote fenocrysten in een grondmassa van kleinere kristallen. (Wikipedia)", "Zeer hard stollingsgesteente. Naar gelang de samenstelling van de grondmassa verschilt de kleur van dieprood, bruin tot donkergroen en -blauw. De steen laat zich fraai polijsten. Was afkomstig uit Egyptische groeven, later uit veel Europese landen, o.a. Quenast (B).Veel gebruikt als bestratingsmateriaal. (Haslinghuis)") genoemd. Een bekend voorbeeld van een ganggesteente is het porfierPorfier is een stollingsgesteente met een typische textuur van relatief grote fenocrysten in een grondmassa van kleinere kristallen. (Wikipedia)", "Zeer hard stollingsgesteente. Naar gelang de samenstelling van de grondmassa verschilt de kleur van dieprood, bruin tot donkergroen en -blauw. De steen laat zich fraai polijsten. Was afkomstig uit Egyptische groeven, later uit veel Europese landen, o.a. Quenast (B).Veel gebruikt als bestratingsmateriaal. (Haslinghuis)") van Quenast uit België, dat in menig historisch straatplaveisel als kassei een plaats heeft gekregen. De grovere, grijswitte veldspaten en de kwartskristallen tekenen zich duidelijk af in de grijsblauwe grondmassa van dit porfierPorfier is een stollingsgesteente met een typische textuur van relatief grote fenocrysten in een grondmassa van kleinere kristallen. (Wikipedia)", "Zeer hard stollingsgesteente. Naar gelang de samenstelling van de grondmassa verschilt de kleur van dieprood, bruin tot donkergroen en -blauw. De steen laat zich fraai polijsten. Was afkomstig uit Egyptische groeven, later uit veel Europese landen, o.a. Quenast (B).Veel gebruikt als bestratingsmateriaal. (Haslinghuis)").

Afzettingsgesteentensedimentaire natuursteen: natuursteen gevormd uit neergeslagen afbraakproducten van andere natuursteenformaties. Deze natuursteen bevat vaak bezinksels van (resten van) organismen. (sedimentgesteenten)

De gesteenten die aan het aardoppervlak zijn gekomen bij de vorming van gebergten, staan voortdurend onder invloed van de aan dat oppervlak heersende processen (temperatuur, water en wind, omzetting). Die invloed leidt er toe dat het materiaal geleidelijk zijn samenhang verliest en in kleinere gesteentefragmenten uiteenvalt. Het gesteente wordt geërodeerd en langs hellingen en door bergstroompjes naar rivieren gevoerd en vervolgens naar zee getransporteerd. Wanneer het water tot rust is gekomen, kan het materiaal bezinken en zich op de bodemNULL afzetten. Het bezinksel wordt ook wel sediment genoemd. Grovere delen zetten zich dichter bij de bron af dan kleinere delen; zo blijven dus de grove keien achter in de bergen, grindGrind, brokjes kwarts, door slijtage en afschuring in het Diluvium ontstaan, gewoonlijk te vinden op heidevelden en in rivierbeddingen, vermengd met grof zand. Gebruikt voor de verharding van wegen, het aanmaken van beton, het vormen van een onderlaag, zoals bij Romeinse villa’s in Limburg. (Haslinghuis)", "Niet aaneengekit gesteente, als vergruisde natuursteen in de ijstijden met de gletsjers meegevoerd of bezonken uit rivierwater. Meestal afgerond. Oudtijds gebruikt in kistwerk. Sedert XIX als grove toeslag gebruikt in beton. De grootte varieert van 5 tot 80 mm. (Haslinghuis)" ) wordt wat verder in rivieren meegevoerd, zand nog verder en kleideeltjes nog weer verder. Door verkitting van de samenstellende delen door kiezel- of kalkcement ontstaat in de loop der tijd een afzettings- of sedimentgesteente. Zandsteenzandsteen: sedimentaire natuursteen gevormd uit aan elkaar gekitte zandkorrels, doorgaans met weinig bindmiddel in de vorm van kleimineralen, kalk of kiezel. is een voorbeeld van een afzettingsgesteente.

Afzettingsgesteentensedimentaire natuursteen: natuursteen gevormd uit neergeslagen afbraakproducten van andere natuursteenformaties. Deze natuursteen bevat vaak bezinksels van (resten van) organismen. kunnen ook ontstaan door chemische neerslag van stoffen uit een oplossing (bijvoorbeeld zeewater) of door verkitting en verstening van resten van plantaardige en dierlijke organismen. Veel typen kalksteenKalksteen is een vast gesteente dat voornamelijk is opgebouwd uit calciumcarbonaat.", "kalksteen: sedimentaire natuursteen, waarvan de grondmassa en het bindmiddel in hoofdzaak bestaan uit kalkverbindingen, voornamelijk calciumcarbonaat.") behoren tot deze groep van de sedimentgesteenten. In Belgische hardsteenBelgische hardsteen: polijstbare kalksteen welke gewonnen wordt in de Belgische Ardennen (o.m. in het Ourthe bekken) en bij Soignies , provincie Henegouwen. De grondmassa van Belgische hardsteen is gelijkmatig donker van kleur waarin de versteningen van de doorsneden van crinoiden (stengelfragmenten van zeelies) zich als grijs-witte kringetjes aftekenen. Het breukvlak is ruwkorrelig. Kristallijne koolzure kalk kan geconcentreerd voorkomen in de vorm van calcietplekken. Soms verraden deze vlekken de aanwezigheid van oplossingsholtes in de steen. en ook in veel typen Franse kalksteenVerzamelnaam voor meer dan honderd witgele en geelbeige kalksteensoorten uit Frankrijk. (Haslinghuis) zijn resten van koralen, schelpdieren en zeelelies vaak in overvloed aanwezig.

Een belangrijk kenmerk van afzettingsgesteentensedimentaire natuursteen: natuursteen gevormd uit neergeslagen afbraakproducten van andere natuursteenformaties. Deze natuursteen bevat vaak bezinksels van (resten van) organismen. is de gelaagde opbouw van de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) (het leger of groefleger). Op de bodemNULL van de zee, een meer of een rivier wordt laag voor laag sediment gevormd. In de diepere delen van de zee ontstaan meestal fijnkorrelige, kalkrijke afzettingenAfzettingen zijn neerslagen of bezinkingen van materiaal. (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)", "sedimentatie is het afzetten van materiaal. (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)") doordat de kalkschalen van allerlei organismen een belangrijk aandeel in het bodemslib vormen. De kalklagen kunnen worden afgewisseld met kleilagen of laagjes fijn zand. Dichter bij de kust wordt het materiaal grover, doordat afbraakproducten van het geërodeerde land in rivierdelta’s en zandige kuststroken tot bezinking komen. Daar waar de korrelgrootte van het sediment min of meer uniform is, is de gelaagdheid binnenHet binnenmilieu is wat men binnen in een gebouw ervaart. één gesteentelaag of gesteentebank soms moeilijk te herkennen.

Vulkanische uitbarstingen leiden tot afzetting van materiaal dat uit de aarde afkomstig is. As en puin van allerlei typen gesteenten worden daarbij in de lucht geslingerd en afgezet langs de hellingen en de dalen rondom de kraterpijpen. Verkitting van de losse delen onder water levert het bouwmateriaal tufsteentufsteen: sedimentaire natuursteen samengesteld uit verharde vulkanische as (puimsteen) met grofkorrelige gesteentefragmenten (o.m. basalt en leisteen)., waarin poreuze stukjes puimsteenPuimsteen is een poreus vulkanisch gesteente dat als polijststeen wordt gebruikt. (bims) vaak goed zichtbaar zijn. Ook tufsteentufsteen: sedimentaire natuursteen samengesteld uit verharde vulkanische as (puimsteen) met grofkorrelige gesteentefragmenten (o.m. basalt en leisteen). wordt dus tot de afzettingsgesteentensedimentaire natuursteen: natuursteen gevormd uit neergeslagen afbraakproducten van andere natuursteenformaties. Deze natuursteen bevat vaak bezinksels van (resten van) organismen. gerekend.

Metamorfe gesteenten

Metamorfe gesteenten komen tot stand doordat een bestaand gesteente, bijvoorbeeld een kalksteenKalksteen is een vast gesteente dat voornamelijk is opgebouwd uit calciumcarbonaat.", "kalksteen: sedimentaire natuursteen, waarvan de grondmassa en het bindmiddel in hoofdzaak bestaan uit kalkverbindingen, voornamelijk calciumcarbonaat."), in de aarde begraven raakt en onder invloed van temperatuur en drukDruk is de kracht die op een voorwerp werkt en die het probeert te vervormen. De druk wordt gemeten als de kracht gedeeld door het oppervlak waarop hij werkt. een metamorfose (letterlijk: gedaanteverandering) ondergaat, zonder dat de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) smelt. Tijdens dat procesEen proces is een serie logische, samenhangende activiteiten die leiden tot een van te voren bepaald doel. vindt een rekristallisatie plaats: er worden nieuwe kristallen van calcietEen veelvoorkomend steenvormend mineraal, meestal wit of grijs, dat het belangrijkste bestanddeel vormt van kalksteen en de meeste marmersoorten. (Archeological Base Register) (calciumcarbonaat) gevormd uit het kalkslib en uit de fossiele kalkschalen van de in de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) aanwezige organismen. De kalksteenKalksteen is een vast gesteente dat voornamelijk is opgebouwd uit calciumcarbonaat.", "kalksteen: sedimentaire natuursteen, waarvan de grondmassa en het bindmiddel in hoofdzaak bestaan uit kalkverbindingen, voornamelijk calciumcarbonaat.") is omgezet in een marmermarmer: natuursteen waarvan de grondmassa en het bindmiddel in hoofdzaak bestaan uit kalkverbindingen, tevens zijnde een metamorfe natuursteen. Polijstbare kalkstenen worden in de natuursteenhandel ook vaak marmer genoemd.. Steenhouwers geven overigens een wat ruimere interpretatie aan het begrip marmermarmer: natuursteen waarvan de grondmassa en het bindmiddel in hoofdzaak bestaan uit kalkverbindingen, tevens zijnde een metamorfe natuursteen. Polijstbare kalkstenen worden in de natuursteenhandel ook vaak marmer genoemd.: zo zijn het Belgisch rood- en zwart ‘marmermarmer: natuursteen waarvan de grondmassa en het bindmiddel in hoofdzaak bestaan uit kalkverbindingen, tevens zijnde een metamorfe natuursteen. Polijstbare kalkstenen worden in de natuursteenhandel ook vaak marmer genoemd.’ en het Zweedse ‘marmermarmer: natuursteen waarvan de grondmassa en het bindmiddel in hoofdzaak bestaan uit kalkverbindingen, tevens zijnde een metamorfe natuursteen. Polijstbare kalkstenen worden in de natuursteenhandel ook vaak marmer genoemd.’ (ÖlandsteenZeer dichte harde fijnkorrelige kalksteen van het Zweedse eiland Öland.) in feite zeer compacte, polijstbare kalkstenen. Bij volledige omzetting (rekristallisatie) van het oorspronkelijke gesteente zouden alle fossielresten verdwenen zijn, en dat is bij deze typen kalksteenKalksteen is een vast gesteente dat voornamelijk is opgebouwd uit calciumcarbonaat.", "kalksteen: sedimentaire natuursteen, waarvan de grondmassa en het bindmiddel in hoofdzaak bestaan uit kalkverbindingen, voornamelijk calciumcarbonaat.") zeker niet het geval.

Door metamorfose ontstaat uit zandsteenzandsteen: sedimentaire natuursteen gevormd uit aan elkaar gekitte zandkorrels, doorgaans met weinig bindmiddel in de vorm van kleimineralen, kalk of kiezel. kwartsietKwartsiet is metamorfe natuursteen gevormd uit gerekristalliseerde zandsteen en uit kleiige sedimenten kunnen door metamorfose leienLeien zijn kleine dunne platen, die uit leisteen gekloofd en gehakt zijn, en worden gebruikt als dakbedekking. Een lei is enkele mm tot ruim 1 cm dik, meestal blauwgrijs maar ook roodpaars of groen van kleur. Naar gelang de structuur van het basismateriaal kunnen ze worden geleverd in rechthoekige of daarvan afgeleide vorm of in schubvorm. Schubleien kwamen in hoofdzaak uit het gebied van Rijn en Moezel, vandaar dat er ook gesproken wordt van Rijndak. Ook Thüringen levert goede schubleien. Bij Rijnse leien werd gesproken over Andernakels (Andernach).In de 17e en 18e eeuw kwamen veel leien uit Cornwall en Devonshire in Engeland, onder verbasterde namen als Dortmuidse leien, Pleymuidze leien, Salcomse of Schaalkomse leien en Vaalmuidse leien. Tegenwoordig worden ook leien gehakt uit Spaans materiaal.Als de leien uit het Franstalige gebied afkomstig waren, werden ze vaak als schaliën aangeduid. (Haslinghuis) worden gevormd.

Natuursteennatuursteen: gesteente, niet gevormd in ambachtelijke of industriële processen. in Nederlandse monumentenEen monument is een overblijfsel van kunst, cultuur, architectuur of nijverheid dat van algemeen belang wordt geacht vanwege de historische, volkskundige, artistieke, wetenschappelijke, industrieel-archeologische of andere sociaal-culturele waarde.

Stollingsgesteenten

Granieten

De oudste stenenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) bouwwerken in Nederland, de grafmonumentenArchitecturaal, gebeeldhouwd monument ter eervolle nagedachtenis aan een overledene. Veelal met een graftombe met het stoffelijk overschot als onderdeel. (Religieus Erfgoedthesaurus)", "Grafmonumenten zijn gedenktekens die op graven worden geplaatst. Deze kunnen variëren van een paar kleine steentjes op een graf tot grote mausolea met een oppervlakte ter grootte van meerdere graven. (Uitvaart.nl)") (hunebedden) in Drenthe en Groningen, bestaan uit zeer forse, soms meer dan 20.000 kilo wegende granieten zwerfkeien. Ook de funderingen van kerkjes uit de 11de en 12de eeuw in Noord- en Oost-Nederland bevatten soms, uit Scandinavië afkomstige, granieten zwerfstenen.

Vanaf het einde van de 19de eeuw wordt granietGraniet is een stollingsgesteente dat de mineralen veldspaat, kwarts en mica bevat. in Nederland op grote schaal toegepast. Het harde, weerbarstige materiaal laat zich met grote diamantzagen gemakkelijk in platen verdelen. Vanwege de grote duurzaamheidNULL van de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) wordt het een geliefd bouwmateriaal. Enkele bekende vindplaatsen bevinden zich in Duitsland (onder meer Noord-Beieren, Odenwald en Fichtelgebergte), waar geelgrijze en blauwgrijze granietGraniet is een stollingsgesteente dat de mineralen veldspaat, kwarts en mica bevat. wordt gewonnen, in Frankrijk (onder meer rozegrijze, zeer grofkorrelige soorten uit Bourgondië en Normandië en meer fijnkorrelige zwart-witte soorten uit de Vogezen) en natuurlijk Scandinavië en Schotland met een scala van soorten in velerlei tinten en structuren.

Trachieten

Een wat betreft samenstelling aan granietGraniet is een stollingsgesteente dat de mineralen veldspaat, kwarts en mica bevat. verwant gesteente is het uitvloeiingsgesteente trachiettrachiet: stollingsgesteente (uitvloeiingsgesteente) van granitische samenstelling. In bepaalde soorten komen grote, latvormige kristallen van alkaliveldspaat (sanidien) voor.. Trachiettrachiet: stollingsgesteente (uitvloeiingsgesteente) van granitische samenstelling. In bepaalde soorten komen grote, latvormige kristallen van alkaliveldspaat (sanidien) voor. bezit een vrij grofkorrelige grondmassa, waarin soms opvallend langgerekte kristallen van sanidienHet mineraal sanidien is een kalium-natrium-aluminium-tectosilicaat met de chemische formule (K,Na)(Si,Al)4O8., een veldspaatsoort, voorkomen. Doordat de omgevende massa soms sterk verweert, komen de sanidienkristallen enigszins vrij te liggen aan het oppervlak van de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis). Het bekendste trachiettrachiet: stollingsgesteente (uitvloeiingsgesteente) van granitische samenstelling. In bepaalde soorten komen grote, latvormige kristallen van alkaliveldspaat (sanidien) voor. is de Drakenvelder (Drachenfels) trachiettrachiet: stollingsgesteente (uitvloeiingsgesteente) van granitische samenstelling. In bepaalde soorten komen grote, latvormige kristallen van alkaliveldspaat (sanidien) voor. uit het Zevengebergte in Duitsland. Deze steensoort vinden we onder meer toegepast aan de veelhoekige kapel op het Valkhof (11de eeuw) in Nijmegen, aan de Proosdij in Deventer, in Utrecht (onder meer steunberen Domkerk) en in Zwolle (Sassenpoort).

Basaltlavabasaltlava: stollingsgesteente (uitvloeiingsgesteente) gekenmerkt door een fijnkristallijne structuur met verpreid voorkomende grove mineralen. Hoofdbestanddelen zijn veldspaat (plagioklaas), paars gekleurde augiet en olijfgroene olivijn. De steen is meestal donkergrijs getint en is rijk aan holten (blaasjes).

Het bekendste vulkanische gesteente werd in de late Middeleeuwen tegelijk met de tufsteentufsteen: sedimentaire natuursteen samengesteld uit verharde vulkanische as (puimsteen) met grofkorrelige gesteentefragmenten (o.m. basalt en leisteen). uit de Eifel naar Nederland gevoerd. In de buitenmuren van menig Romaans kerkje wordt de basaltlavabasaltlava: stollingsgesteente (uitvloeiingsgesteente) gekenmerkt door een fijnkristallijne structuur met verpreid voorkomende grove mineralen. Hoofdbestanddelen zijn veldspaat (plagioklaas), paars gekleurde augiet en olijfgroene olivijn. De steen is meestal donkergrijs getint en is rijk aan holten (blaasjes). dan ook naast tufsteentufsteen: sedimentaire natuursteen samengesteld uit verharde vulkanische as (puimsteen) met grofkorrelige gesteentefragmenten (o.m. basalt en leisteen). aangetroffen. Basaltlavabasaltlava: stollingsgesteente (uitvloeiingsgesteente) gekenmerkt door een fijnkristallijne structuur met verpreid voorkomende grove mineralen. Hoofdbestanddelen zijn veldspaat (plagioklaas), paars gekleurde augiet en olijfgroene olivijn. De steen is meestal donkergrijs getint en is rijk aan holten (blaasjes). uit de Eifel is donkergrijs van kleurKleur is de gewaarwording van licht die verschilt van wit licht zoals dat wordt uitgezonden door een natuurlijke lichtbron. Het gekleurde licht kan van een lamp komen of gereflecteerd door een voorwerp. Kleur kan worden gemeten in een aantal systemen, zoals CIE, Munsell, Natural Colour System, die alle een verschillende methode hebben om een kleur aan te duiden.Een kleur is de sensatie die veroorzaakt wordt door licht van een bepaalde golflengte. Geel en groen bijvoorbeeld zijn verschillende kleuren. Het Munsell kleursysteem en dergelijke systemen hebben dit als uitgangspunt. (Conservation Dictionary)", "Kleur is een eigenschap van licht die wordt bepaald door de verschillende golflengtes waaruit dat licht is samengesteld. ", "Verwijst naar pigment in een bindmiddel, bijvoorbeeld inkt, water of olie. De term wordt vaak gebruikt om te verwijzen naar media in de Aziatische kunst (bijvoorbeeld 'inkt en kleur op papier'). (AAT-Ned)") en heeft een blazige structuurDe microscopische structuur van een materiaal is de ruimtelijke oriëntatie van de atomen, ionen of moleculen. Deze structuur bepaalt de macroscopische eigenschappen.. Vaak komen insluitsels voor van stukjes gesteenten en mineralenEen mineraal is een in de natuur voorkomende stof van een vaste chemische samenstelling en kristalvorm. Namen van mineralen worden soms gebruikt om kunstmatige materialen aan te duiden die dezelfde eigenschappen hebben. (bouwmaterie,Conservation Dictionary) zoals zwarte augietAugiet is een mafisch mineraal. en olijfgroene olivijnHet mineraal olivijn is een nesosilicaat met als chemische formule (Mg,Fe)2SiO4, waarbij de eindleden tussen magnesium en ijzer worden gevormd door de mineralenreeks forsteriet (rijk aan Mg) en fayaliet (rijk aan Fe).. Kenmerkend voor veel soorten basaltlavabasaltlava: stollingsgesteente (uitvloeiingsgesteente) gekenmerkt door een fijnkristallijne structuur met verpreid voorkomende grove mineralen. Hoofdbestanddelen zijn veldspaat (plagioklaas), paars gekleurde augiet en olijfgroene olivijn. De steen is meestal donkergrijs getint en is rijk aan holten (blaasjes). is het voorkomen van zuilvormige structuren. Deze zuiltjes ontstaan door krimp tijdens de snelle stolling van de lava.

Afzettingsgesteentensedimentaire natuursteen: natuursteen gevormd uit neergeslagen afbraakproducten van andere natuursteenformaties. Deze natuursteen bevat vaak bezinksels van (resten van) organismen.

Zandstenen

Bentheimer zandsteenBentheimer zandsteen: zandsteen welke gewonnen wordt nabij Bentheim, Duitsland. De steen heeft een geelgrijze tot witte ondergrond bestaande uit kwartskorrels met een middelmatige grove korrel. Door oxidatie van ijzerhoudende bestanddelen kunnen roodbruine strepen aanwezig zijn. De steen is homogeen van structuur, kleur en kwaliteit.

Bentheimer zandsteenBentheimer zandsteen: zandsteen welke gewonnen wordt nabij Bentheim, Duitsland. De steen heeft een geelgrijze tot witte ondergrond bestaande uit kwartskorrels met een middelmatige grove korrel. Door oxidatie van ijzerhoudende bestanddelen kunnen roodbruine strepen aanwezig zijn. De steen is homogeen van structuur, kleur en kwaliteit. (uit de omgeving van Bentheim en Gildehaus in Duitsland) is een geelachtige tot grijswitte steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) met een middelmatig grove korrel (diameter circa 0.2 mmEen millimeter (0,001 meter), symbool mm, is een uit het SI-stelsel afgeleide lengtemaat met de grootte van een duizendste deel van een meter. milli is afgeleid van het Latijnse woord voor duizend.). Er bestaat ook een rozerood getinte variëteit van de Bentheimer zandsteenBentheimer zandsteen: zandsteen welke gewonnen wordt nabij Bentheim, Duitsland. De steen heeft een geelgrijze tot witte ondergrond bestaande uit kwartskorrels met een middelmatige grove korrel. Door oxidatie van ijzerhoudende bestanddelen kunnen roodbruine strepen aanwezig zijn. De steen is homogeen van structuur, kleur en kwaliteit., maar het aantal banken hiervan is beperkt. Soms komen dunne, niet doorgaande niveaus van sliklagenSliklagen: gebrek in de vorm van slik-of leemlagen voor. Vanwege de zuivere samenstelling (het overheersende mineraal is het stabiele, slechts langzaam verwerende kwartsKwarts is de minerale vorm van siliciumdioxide (SiO<sub>2</sub>); het komt veel voor in rots en edelstenen.) en de open poriënstructuur (waardoor vocht snel wordt afgestaan) is de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) uitermate weervast. De steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) is onder meer verwerkt aan kerkenKerken zijn gebouwen waar de christelijke godsdienstoefening wordt gehouden. Aanvankelijk was de altaarruimte het belangrijkste onderdeel. In de verschillende katholieke liturgieën is deze dat nog. Sinds de Hervorming ook als preekkerk. Een parochie wordt bediend door een parochie- of kerspelkerk. Als aan de kerk een kapittel van kanunniken is verbonden, spreekt men van een collegiale of kapittelkerk. Een stifts-, abdij- of kloosterkerk behoort bij een kloostergemeenschap. De hoogste rang bezit een kathedraal of dom. (Haslinghuis) in Oost-Nederland, zoals die te Oldenzaal, Delden, Haaksbergen en Ootmarsum (12de tot 15de eeuw) en aan zeer veel andere monumentenEen monument is een overblijfsel van kunst, cultuur, architectuur of nijverheid dat van algemeen belang wordt geacht vanwege de historische, volkskundige, artistieke, wetenschappelijke, industrieel-archeologische of andere sociaal-culturele waarde. uit de 15de tot 18de eeuw in geheel Nederland.

Obernkirchener zandsteenObernkirchner zandsteen: zandsteen welke gewonnen wordt in de omgeving van Hannover, Duitsland. De steen heeft een gele ondergrond met lichtbruine strepen van ijzerhydroxiden en een zwakke adering en is homogeen van structuur, kleur en kwaliteit. Het breukvlak is fijnkorrelig.

Obernkirchener zandsteenObernkirchner zandsteen: zandsteen welke gewonnen wordt in de omgeving van Hannover, Duitsland. De steen heeft een gele ondergrond met lichtbruine strepen van ijzerhydroxiden en een zwakke adering en is homogeen van structuur, kleur en kwaliteit. Het breukvlak is fijnkorrelig. (uit de Bückeberg, nabij de Weser ten westen van Hannover), ook wel Bremer zandsteenzandsteen: sedimentaire natuursteen gevormd uit aan elkaar gekitte zandkorrels, doorgaans met weinig bindmiddel in de vorm van kleimineralen, kalk of kiezel. genoemd naar de uitvoerhaven in Noord-Duitsland, is een gesteente dat sterk lijkt op de Bentheimer zandsteenBentheimer zandsteen: zandsteen welke gewonnen wordt nabij Bentheim, Duitsland. De steen heeft een geelgrijze tot witte ondergrond bestaande uit kwartskorrels met een middelmatige grove korrel. Door oxidatie van ijzerhoudende bestanddelen kunnen roodbruine strepen aanwezig zijn. De steen is homogeen van structuur, kleur en kwaliteit.. Het is een fijnkorrelige, door kwartsKwarts is de minerale vorm van siliciumdioxide (SiO<sub>2</sub>); het komt veel voor in rots en edelstenen. en kleimineralenKleimineralen zijn aluminiumsilicaten, die wisselende hoeveelheden water kunnen herbergen tussen hun plaatjesvormige kristallen. goed verkitte en zeer duurzame zandsteenzandsteen: sedimentaire natuursteen gevormd uit aan elkaar gekitte zandkorrels, doorgaans met weinig bindmiddel in de vorm van kleimineralen, kalk of kiezel., grijsgeel van kleurKleur is de gewaarwording van licht die verschilt van wit licht zoals dat wordt uitgezonden door een natuurlijke lichtbron. Het gekleurde licht kan van een lamp komen of gereflecteerd door een voorwerp. Kleur kan worden gemeten in een aantal systemen, zoals CIE, Munsell, Natural Colour System, die alle een verschillende methode hebben om een kleur aan te duiden.Een kleur is de sensatie die veroorzaakt wordt door licht van een bepaalde golflengte. Geel en groen bijvoorbeeld zijn verschillende kleuren. Het Munsell kleursysteem en dergelijke systemen hebben dit als uitgangspunt. (Conservation Dictionary)", "Kleur is een eigenschap van licht die wordt bepaald door de verschillende golflengtes waaruit dat licht is samengesteld. ", "Verwijst naar pigment in een bindmiddel, bijvoorbeeld inkt, water of olie. De term wordt vaak gebruikt om te verwijzen naar media in de Aziatische kunst (bijvoorbeeld 'inkt en kleur op papier'). (AAT-Ned)"), met soms wat bruinkleuring in lijnen en vlammen door ijzerverbindingenIJzerverbindingen zijn verbindingen van afzonderlijke stukken ijzer die tot stand zijn gekomen door bewerkingen langs de warme weg, zoals wellen, solderen en het plaatsen van banden, of langs de koude weg, zoals met schroeven, schroefbouten, splitbouten, spiebouten, splitpennen, keilen, wiggen, pennen en lippen. Sommige soorten verbindingen langs de koude weg hebben het voordeel dat ze later weer eenvoudig losgemaakt kunnen worden. Verder maakt de smid veelvuldig gebruik van beweeglijke verbindingen zoals toegepast bij windvanen, schuiven en deurkloppers.. Ook littekens van kleine schelpen (waarbij de kalk van de schelp is opgelost) worden vaak in Obernkirchener zandsteenObernkirchner zandsteen: zandsteen welke gewonnen wordt in de omgeving van Hannover, Duitsland. De steen heeft een gele ondergrond met lichtbruine strepen van ijzerhydroxiden en een zwakke adering en is homogeen van structuur, kleur en kwaliteit. Het breukvlak is fijnkorrelig. aangetroffen. De steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) is toegepast in zeer veel monumentenEen monument is een overblijfsel van kunst, cultuur, architectuur of nijverheid dat van algemeen belang wordt geacht vanwege de historische, volkskundige, artistieke, wetenschappelijke, industrieel-archeologische of andere sociaal-culturele waarde. in Nederland, vaak in combinatie met Bentheimer zandsteenBentheimer zandsteen: zandsteen welke gewonnen wordt nabij Bentheim, Duitsland. De steen heeft een geelgrijze tot witte ondergrond bestaande uit kwartskorrels met een middelmatige grove korrel. Door oxidatie van ijzerhoudende bestanddelen kunnen roodbruine strepen aanwezig zijn. De steen is homogeen van structuur, kleur en kwaliteit. (onder meer in Haarlem, De Vleeshal en aan het Koninklijk Paleis in Amsterdam).

Nivelsteiner zandsteenNivelsteiner zandsteen is een fijnkorrelig tertiaire zandsteen dat afkomstig is uit het gebied van het Worm-dal in het grensgebied Nederlands Zuid-Limburg en Duitsland. (Wikipedia)

Nivelsteiner zandsteenNivelsteiner zandsteen is een fijnkorrelig tertiaire zandsteen dat afkomstig is uit het gebied van het Worm-dal in het grensgebied Nederlands Zuid-Limburg en Duitsland. (Wikipedia) (uit Nivelstein, netWordt gebruikt voor voorwerpen die bestaan uit ineengrijpende schikkingen van draden, koorden of touwen die zijn samengedraaid, geknoopt of geweven op regelmatige afstanden. Gebruik de term 'net (textiel)' voor open geweven stof gemaakt van twijn, sterke draad of garen, meestal van zijde, katoen, nylon of rayon, met fijne of grove mazen van vaste afmetingen, die wordt gebruikt om verschillende dingen te maken, van sluiers en garneersel op kleding tot tennisnetten en visnetten. (AAT-Ned) over de grens bij Kerkrade) is een extreem zuivere, zeer poreuze zandsteenzandsteen: sedimentaire natuursteen gevormd uit aan elkaar gekitte zandkorrels, doorgaans met weinig bindmiddel in de vorm van kleimineralen, kalk of kiezel. die reeds door de Romeinen werd gewonnen. De steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) komt voor als (zeer lokaal) verkitte banken in de zogenoemde ‘zilverzanden’ van Zuid-Limburg en Duitsland.

Rode zandsteenzandsteen: sedimentaire natuursteen gevormd uit aan elkaar gekitte zandkorrels, doorgaans met weinig bindmiddel in de vorm van kleimineralen, kalk of kiezel. (BontzandsteenRode of rood-wit geaderde zandsteen uit het gebied langs de bovenloop van de Wezer ( Bremer steen) en de omgeving van de Main, van Hameln tot in het Odenwald, de Haardt-Vogezenketen en het Zwarte Woud. In Nederland veel gebruikt in de vorm van sarcofagen en grafstenen, vooral XI en XII. (Haslinghuis))

In de 12de en 13de eeuw werd rode zandsteenzandsteen: sedimentaire natuursteen gevormd uit aan elkaar gekitte zandkorrels, doorgaans met weinig bindmiddel in de vorm van kleimineralen, kalk of kiezel. uit het gebied van de Weser en de Main (Duitsland) bewerkt tot grafstenen, sarcofagen en altaarstenen. Na 1500 wordt rode zandsteenzandsteen: sedimentaire natuursteen gevormd uit aan elkaar gekitte zandkorrels, doorgaans met weinig bindmiddel in de vorm van kleimineralen, kalk of kiezel. veel minder toegepast. De steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) dankt zijn rode kleurKleur is de gewaarwording van licht die verschilt van wit licht zoals dat wordt uitgezonden door een natuurlijke lichtbron. Het gekleurde licht kan van een lamp komen of gereflecteerd door een voorwerp. Kleur kan worden gemeten in een aantal systemen, zoals CIE, Munsell, Natural Colour System, die alle een verschillende methode hebben om een kleur aan te duiden.Een kleur is de sensatie die veroorzaakt wordt door licht van een bepaalde golflengte. Geel en groen bijvoorbeeld zijn verschillende kleuren. Het Munsell kleursysteem en dergelijke systemen hebben dit als uitgangspunt. (Conservation Dictionary)", "Kleur is een eigenschap van licht die wordt bepaald door de verschillende golflengtes waaruit dat licht is samengesteld. ", "Verwijst naar pigment in een bindmiddel, bijvoorbeeld inkt, water of olie. De term wordt vaak gebruikt om te verwijzen naar media in de Aziatische kunst (bijvoorbeeld 'inkt en kleur op papier'). (AAT-Ned)") aan de ijzerverbindingenIJzerverbindingen zijn verbindingen van afzonderlijke stukken ijzer die tot stand zijn gekomen door bewerkingen langs de warme weg, zoals wellen, solderen en het plaatsen van banden, of langs de koude weg, zoals met schroeven, schroefbouten, splitbouten, spiebouten, splitpennen, keilen, wiggen, pennen en lippen. Sommige soorten verbindingen langs de koude weg hebben het voordeel dat ze later weer eenvoudig losgemaakt kunnen worden. Verder maakt de smid veelvuldig gebruik van beweeglijke verbindingen zoals toegepast bij windvanen, schuiven en deurkloppers. die fijn verdeeld rondom de kwartskorrels voorkomen. Sommige variëteiten van rode zandsteenzandsteen: sedimentaire natuursteen gevormd uit aan elkaar gekitte zandkorrels, doorgaans met weinig bindmiddel in de vorm van kleimineralen, kalk of kiezel. zijn rijk aan glimmers en deze typen kunnen vaak als minder weervast worden beschouwd.

KolenzandsteenKolenzandsteen is een sterk verharde, soms compacte kwartsitische zandsteen, donkerbruin van kleur. (Wikipedia)

KolenzandsteenKolenzandsteen is een sterk verharde, soms compacte kwartsitische zandsteen, donkerbruin van kleur. (Wikipedia) is een donkergrijze zandsteenzandsteen: sedimentaire natuursteen gevormd uit aan elkaar gekitte zandkorrels, doorgaans met weinig bindmiddel in de vorm van kleimineralen, kalk of kiezel. met soms roestbruine verkleuringen. Deze steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) is afkomstig uit Luik en omstreken, en werd gebruikt voor de bouw van romaanse kerkenKerken zijn gebouwen waar de christelijke godsdienstoefening wordt gehouden. Aanvankelijk was de altaarruimte het belangrijkste onderdeel. In de verschillende katholieke liturgieën is deze dat nog. Sinds de Hervorming ook als preekkerk. Een parochie wordt bediend door een parochie- of kerspelkerk. Als aan de kerk een kapittel van kanunniken is verbonden, spreekt men van een collegiale of kapittelkerk. Een stifts-, abdij- of kloosterkerk behoort bij een kloostergemeenschap. De hoogste rang bezit een kathedraal of dom. (Haslinghuis) (westwerk van de kerk in Thorn, pijlers van de Munsterkerk in Roermond) en vroeg-gotische kerkenKerken zijn gebouwen waar de christelijke godsdienstoefening wordt gehouden. Aanvankelijk was de altaarruimte het belangrijkste onderdeel. In de verschillende katholieke liturgieën is deze dat nog. Sinds de Hervorming ook als preekkerk. Een parochie wordt bediend door een parochie- of kerspelkerk. Als aan de kerk een kapittel van kanunniken is verbonden, spreekt men van een collegiale of kapittelkerk. Een stifts-, abdij- of kloosterkerk behoort bij een kloostergemeenschap. De hoogste rang bezit een kathedraal of dom. (Haslinghuis) (Franciscaner- en Dominicanerkerk in Maastricht) en vestingwerken (Helpoort, Maastricht). De steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) is sterk gelaagd, bevat veel glimmers, en valt op den duur ook in lagenLagen zijn reeksen aaneengevoegde stenen van gelijke dikte op hun plat, horizontaal, soms in hellende stand of op hun kant (rollaag) gelegd. De hoogte van bakstenen metselwerk wordt naar het aantal lagen opgegeven. Een laag waarin alleen de korte zijden van de bakstenen zichtbaar zijn, heet een koppenlaag. die waarin alleen de lange zijden vertonen noemt men een strekkenlaag. (Haslinghuis) uiteen.

Kalkstenen

Witte Belgische steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis)
Ledesteen (Balegemse steenBalegemse steen: zandige kalksteen welke gewonnen wordt nabij het dorp Balegem in de Provincie Oost Vlaanderen, België. De steen is kwartshoudend, groenachtig bruin of blond van kleur en heeft een meestal duidelijk zichtbaar horizontaal leger. De Balegemse steen bevat plaatselijk vrij grote schelpen. De steen wordt gevonden in schollen met een harde kern tussen zandlagen.) (Oost-Vlaanderen) en Gobertanger kalksteenKalksteen is een vast gesteente dat voornamelijk is opgebouwd uit calciumcarbonaat.", "kalksteen: sedimentaire natuursteen, waarvan de grondmassa en het bindmiddel in hoofdzaak bestaan uit kalkverbindingen, voornamelijk calciumcarbonaat.") (Vlaams Brabant)

Onder witte Belgische steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) worden zandige, zeer fossielrijke, soms glauconiethoudende, geelwitte kalkstenen verstaan die in de 13de tot 16de eeuw veelvuldig in Nederland zijn toegepast. Ledesteen (Vlaamse arduin) is iets donkerder (geel tot geelgroen) dan de grijswitte steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) van Gobertange (Brabantse arduin). Het gesteente komt voor in schollen tussen zand- en leemlagen in banken van enkele decimeters dik. Ledesteen komt in wat dikkere schollen voor dan de Gobertanger steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis). Karakteristiek voor de Gobertanger is de nerfachtige lijntekening van de gelaagdheid. Kenmerkend ook voor deze steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) zijn de vele verstoringen (graafgangen van schelpdieren en wormen) van de gelaagdheid. Naast Ledesteen en Gobertanger zijn er ook in de buurt van Brussel groeves geweest waar soortgelijke steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) werd gewonnen (Vilvoorde, Dilbeek). Ze zijn dan ook gemakkelijk te verwarren, met name met Gobertanger steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis). Van de vele gebouwenvrijstaande, overdekte en geheel of gedeeltelijke met wanden omsloten toegankelijke ruimte, die direct of indirect met de grond is verbonden. in Nederland waaraan witte Belgische steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) is verwerkt noemen we de Oude Kerk, de Nieuwe Kerk en de Waag in Amsterdam, de Hooglandse en Pieterskerk in Leiden, de Sint Bavo in Haarlem, de Laurenskerk in Alkmaar en de Domkerk in Utrecht.

MergelMergel is een kleisoort die ijzeroxide bevat en een hoog gehalte aan calciumverbindingen. Mergelsoorten worden gebruikt als pottenbakkersklei voor laagbakkend aardewerk en voor bakstenen.

MergelMergel is een kleisoort die ijzeroxide bevat en een hoog gehalte aan calciumverbindingen. Mergelsoorten worden gebruikt als pottenbakkersklei voor laagbakkend aardewerk en voor bakstenen. (krijtkalksteen uit Zuid-Limburg) is een zeer zachte, uit fijn fossielgruis opgebouwde homogene kalksteenKalksteen is een vast gesteente dat voornamelijk is opgebouwd uit calciumcarbonaat.", "kalksteen: sedimentaire natuursteen, waarvan de grondmassa en het bindmiddel in hoofdzaak bestaan uit kalkverbindingen, voornamelijk calciumcarbonaat."), lichtgeel van kleurKleur is de gewaarwording van licht die verschilt van wit licht zoals dat wordt uitgezonden door een natuurlijke lichtbron. Het gekleurde licht kan van een lamp komen of gereflecteerd door een voorwerp. Kleur kan worden gemeten in een aantal systemen, zoals CIE, Munsell, Natural Colour System, die alle een verschillende methode hebben om een kleur aan te duiden.Een kleur is de sensatie die veroorzaakt wordt door licht van een bepaalde golflengte. Geel en groen bijvoorbeeld zijn verschillende kleuren. Het Munsell kleursysteem en dergelijke systemen hebben dit als uitgangspunt. (Conservation Dictionary)", "Kleur is een eigenschap van licht die wordt bepaald door de verschillende golflengtes waaruit dat licht is samengesteld. ", "Verwijst naar pigment in een bindmiddel, bijvoorbeeld inkt, water of olie. De term wordt vaak gebruikt om te verwijzen naar media in de Aziatische kunst (bijvoorbeeld 'inkt en kleur op papier'). (AAT-Ned)"). Plaatselijk komen schelpresten en schaalresten voor van verschillende organismen uit de Krijtzee. MergelMergel is een kleisoort die ijzeroxide bevat en een hoog gehalte aan calciumverbindingen. Mergelsoorten worden gebruikt als pottenbakkersklei voor laagbakkend aardewerk en voor bakstenen. is zo zacht dat de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) gemakkelijk is te bekrassen. MergelMergel is een kleisoort die ijzeroxide bevat en een hoog gehalte aan calciumverbindingen. Mergelsoorten worden gebruikt als pottenbakkersklei voor laagbakkend aardewerk en voor bakstenen. is op veel plaatsenConcentratie van bebouwing. in Limburg toegepast. Buiten Limburg is de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) onder meer gebruikt in Zaltbommel (Sint Maartenskerk). Er is nog één ondergrondse groeve in gebruik, bij Sibbe, waar restauratiesteenSteen gebruikt bij renovatie of restauratie. kan worden verkregen. De mergelMergel is een kleisoort die ijzeroxide bevat en een hoog gehalte aan calciumverbindingen. Mergelsoorten worden gebruikt als pottenbakkersklei voor laagbakkend aardewerk en voor bakstenen. in de Sint Pietersberg bij Maastricht wordt vermalen voor de cementindustrie.

Kunradersteen

Kunradersteen is ook een krijtkalksteen, maar deze geelgrijze steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) is harder dan mergelMergel is een kleisoort die ijzeroxide bevat en een hoog gehalte aan calciumverbindingen. Mergelsoorten worden gebruikt als pottenbakkersklei voor laagbakkend aardewerk en voor bakstenen.. De steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) heeft een fijne kristallijne structuurDe microscopische structuur van een materiaal is de ruimtelijke oriëntatie van de atomen, ionen of moleculen. Deze structuur bepaalt de macroscopische eigenschappen., bevat fossielenOnder fossielen verstaat men alle resten en sporen van planten en dieren die geconserveerd zijn in gesteente. (Wikipedia) en soms kleine stukjes kool. De Kunradersteen is bijna uitsluitend in Limburg als breuksteenNatuursteen in onregelmatige brokken, zoals deze uit de groeven losgehakt of door ontploffing gebroken worden. Vroeger en ook nu nog in de bouw toegepast, b.v. in Limburg. (Haslinghuis) gebruikt. In Amsterdam zijn enkele transformatorhuisjes opgetrokken uit deze steensoort. De steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) is onder meer toegepast aan de kerktorens van Klimmen, Schinnen en Boerentaal (Zuid-Limburg) en aan de Sint Lambertuskerk te Maastricht. Ook van deze kalksteenKalksteen is een vast gesteente dat voornamelijk is opgebouwd uit calciumcarbonaat.", "kalksteen: sedimentaire natuursteen, waarvan de grondmassa en het bindmiddel in hoofdzaak bestaan uit kalkverbindingen, voornamelijk calciumcarbonaat.") is er nog één groeve, bij Voerendaal, waar de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) gewonnen wordt.

Baumberger kalksteenBaumberger kalksteen: zandige kalksteen welke gewonnen wordt in de heuvelrug Baumberge, in de omgeving van Billerbeck en Havixbeck, 20 km ten westen van Munster, Duitsland. De steen is crème- tot okerkleurig, bevat donkergroene of bruine spikkels van glauconiet en is gelijkmatig en fijn van structuur. Van oudsher worden een aantal varianten onderscheiden, die evenwel lang niet in altijd in alle groeven gelijk ontwikkeld zijn en deels ook kunnen ontbreken: fliess: variant van Baumberger kalksteen, afkomstig uit de bovenste banken. Deze steen is blond van kleur, fijnkorrelig en redelijk zacht. lappen: variant van Baumberger kalksteen, afkomstig uit de middelste banken. Deze steen is soms meer grauw van kleur en vaak wat harder dan de fliess. paol: variant van Baumberger kalksteen, afkomstig uit de onderste bank. Eveneens grauw van kleur. Deze bank bevat het hoogste kwartsgehalte en is in het algemeen harder dan lappen en fliess.

Baumberger kalksteenBaumberger kalksteen: zandige kalksteen welke gewonnen wordt in de heuvelrug Baumberge, in de omgeving van Billerbeck en Havixbeck, 20 km ten westen van Munster, Duitsland. De steen is crème- tot okerkleurig, bevat donkergroene of bruine spikkels van glauconiet en is gelijkmatig en fijn van structuur. Van oudsher worden een aantal varianten onderscheiden, die evenwel lang niet in altijd in alle groeven gelijk ontwikkeld zijn en deels ook kunnen ontbreken: fliess: variant van Baumberger kalksteen, afkomstig uit de bovenste banken. Deze steen is blond van kleur, fijnkorrelig en redelijk zacht. lappen: variant van Baumberger kalksteen, afkomstig uit de middelste banken. Deze steen is soms meer grauw van kleur en vaak wat harder dan de fliess. paol: variant van Baumberger kalksteen, afkomstig uit de onderste bank. Eveneens grauw van kleur. Deze bank bevat het hoogste kwartsgehalte en is in het algemeen harder dan lappen en fliess. is een geelgroene, glauconiethoudende, zandige kalksteenKalksteen is een vast gesteente dat voornamelijk is opgebouwd uit calciumcarbonaat.", "kalksteen: sedimentaire natuursteen, waarvan de grondmassa en het bindmiddel in hoofdzaak bestaan uit kalkverbindingen, voornamelijk calciumcarbonaat.") uit de omgeving van Münster in Duitsland. De steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) leent zich door zijn zachtheid en fijne korrel in het algemeen goed voor het maken van fijn, gedetailleerd beeldhouwwerk. De kwaliteit van de Baumberger wisselt sterk per bank en is in ons klimaatDe atmosferische variaties op een specifieke geografische locatie op langere termijn. Gebruik 'weer' voor de atmosferische toestand op korte termijn. (AAT-ned)", "De omgeving van een gebied bestaat uit de natuurlijke en door de mens aangelegde kenmerken in het gebied", "Het milieu in een gebouw is de atmosfeer die erin heerst.", "Het milieu rond een voorwerp of een collectie is de atmosfeer waarin ze zich bevinden.") niet altijd weervast gebleken. Baumberger is van circa 1400 tot 1600 in vooral de (noord)oostelijke Nederlanden gebruikt (onder meer in Nijmegen, Deventer, ‘s-Heerenberg en Ter Apel).

Een sterk gelijkende kalksteenKalksteen is een vast gesteente dat voornamelijk is opgebouwd uit calciumcarbonaat.", "kalksteen: sedimentaire natuursteen, waarvan de grondmassa en het bindmiddel in hoofdzaak bestaan uit kalkverbindingen, voornamelijk calciumcarbonaat.") werd eveneens vanaf de 16de eeuw in ons land toegepast. Deze was echter afkomstig uit Avesnes-le-Sec en werd via de Schelde aangevoerd. Deze steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) lijkt sterk op Baumberger, maar is iets zachter, bevat minder kwartsKwarts is de minerale vorm van siliciumdioxide (SiO<sub>2</sub>); het komt veel voor in rots en edelstenen. en geeft bovendien soms graafgangen (grijze vlekken) te zien. De steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) is vooral gebruikt voor beeldhouwwerk (reliëfs uit de Maartenskerk in Doorn), niet zelden in combinatie met Baumberger steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) (schouw in het raadhuis van Kampen).

Donkere Belgische kalkstenen uit het Carboon
HardsteenHardsteen is een kalksteen met een meer of minder uitgesproken blauwgrijze kleur. De steensoort wordt gekenmerkt door de aanwezigheid van zeer veel resten van crinoïden, diertjes met een kalkskelet, die veelal op de zeebodem leven. Bij het afsterven bleef hun kalkskelet op de bodem achter en samen met de calcietafzetting die het geheel aan elkaar smeedde, vormde zich in de loop van miljoenen jaren de blauwe hardsteenlaag. De steen is dus een aaneenkitting van crinoïden in een cement van microkristallijn calciet. De kleur wordt bepaald door de hoeveelheid zeer fijn verspreide plantaardige resten (koolstof).

Onder hardsteenHardsteen is een kalksteen met een meer of minder uitgesproken blauwgrijze kleur. De steensoort wordt gekenmerkt door de aanwezigheid van zeer veel resten van crinoïden, diertjes met een kalkskelet, die veelal op de zeebodem leven. Bij het afsterven bleef hun kalkskelet op de bodem achter en samen met de calcietafzetting die het geheel aan elkaar smeedde, vormde zich in de loop van miljoenen jaren de blauwe hardsteenlaag. De steen is dus een aaneenkitting van crinoïden in een cement van microkristallijn calciet. De kleur wordt bepaald door de hoeveelheid zeer fijn verspreide plantaardige resten (koolstof). wordt een brede verzameling van grijsblauwe, compacte kalkstenen verstaan die meer dan 300 miljoen jaar geleden (gedurende het Carboon) zijn gevormd. Kenmerkend voor de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) zijn de talloze fossielenOnder fossielen verstaat men alle resten en sporen van planten en dieren die geconserveerd zijn in gesteente. (Wikipedia) van schelpen, slakken, koralen en zeelelies die zich als witte doorsneden in de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) aftekenen. Grote groeven van hardsteenHardsteen is een kalksteen met een meer of minder uitgesproken blauwgrijze kleur. De steensoort wordt gekenmerkt door de aanwezigheid van zeer veel resten van crinoïden, diertjes met een kalkskelet, die veelal op de zeebodem leven. Bij het afsterven bleef hun kalkskelet op de bodem achter en samen met de calcietafzetting die het geheel aan elkaar smeedde, vormde zich in de loop van miljoenen jaren de blauwe hardsteenlaag. De steen is dus een aaneenkitting van crinoïden in een cement van microkristallijn calciet. De kleur wordt bepaald door de hoeveelheid zeer fijn verspreide plantaardige resten (koolstof). bevinden zich nabij Soignies in Henegouwen, in de uitlopers van de Belgische Ardennen. In het verleden is hardsteenHardsteen is een kalksteen met een meer of minder uitgesproken blauwgrijze kleur. De steensoort wordt gekenmerkt door de aanwezigheid van zeer veel resten van crinoïden, diertjes met een kalkskelet, die veelal op de zeebodem leven. Bij het afsterven bleef hun kalkskelet op de bodem achter en samen met de calcietafzetting die het geheel aan elkaar smeedde, vormde zich in de loop van miljoenen jaren de blauwe hardsteenlaag. De steen is dus een aaneenkitting van crinoïden in een cement van microkristallijn calciet. De kleur wordt bepaald door de hoeveelheid zeer fijn verspreide plantaardige resten (koolstof). in meerdere groeven gewonnen, maar de bekendste waren de groeven bij Soignies en Ecausinnes.

De steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) kent verschillende soorten aders, waaronder witte aders en zwarte aders (brandlagen). Vooral de zwarte aders bevatten nogal wat kleiKlei is het verweringsproduct van stollingsgesteente en metamorf gesteente. Klei bestaat uit gehydrateerde aluminiumsilicaten. en bitumen en deze bepalen deels de kwaliteit van de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis). Wanneer hardsteenHardsteen is een kalksteen met een meer of minder uitgesproken blauwgrijze kleur. De steensoort wordt gekenmerkt door de aanwezigheid van zeer veel resten van crinoïden, diertjes met een kalkskelet, die veelal op de zeebodem leven. Bij het afsterven bleef hun kalkskelet op de bodem achter en samen met de calcietafzetting die het geheel aan elkaar smeedde, vormde zich in de loop van miljoenen jaren de blauwe hardsteenlaag. De steen is dus een aaneenkitting van crinoïden in een cement van microkristallijn calciet. De kleur wordt bepaald door de hoeveelheid zeer fijn verspreide plantaardige resten (koolstof). wordt aangeslagen, ontwikkelt zich een typisch, zwavelhoudend geurtje uit de bitumineuze laagjes. Vandaar ook de benaming ‘stinkkalk’. HardsteenHardsteen is een kalksteen met een meer of minder uitgesproken blauwgrijze kleur. De steensoort wordt gekenmerkt door de aanwezigheid van zeer veel resten van crinoïden, diertjes met een kalkskelet, die veelal op de zeebodem leven. Bij het afsterven bleef hun kalkskelet op de bodem achter en samen met de calcietafzetting die het geheel aan elkaar smeedde, vormde zich in de loop van miljoenen jaren de blauwe hardsteenlaag. De steen is dus een aaneenkitting van crinoïden in een cement van microkristallijn calciet. De kleur wordt bepaald door de hoeveelheid zeer fijn verspreide plantaardige resten (koolstof). is weerbestendig. Het is de meest gebruikte natuursteennatuursteen: gesteente, niet gevormd in ambachtelijke of industriële processen. in Nederland en wordt dan ook in vele gebouwenvrijstaande, overdekte en geheel of gedeeltelijke met wanden omsloten toegankelijke ruimte, die direct of indirect met de grond is verbonden. en in plaveisels van straten (stoepbanden en dergelijke) teruggevonden.

Namense steenNaamse steen, ook wel Naamse hardsteen, in vakliteratuur Namense steen, Namense hardsteen, Pierre de Vinalmont of Calcaire de Vinalmont, is een soort kalksteen die gewonnen wordt uit de kalksteengroeven bij Vinalmont in de provincie Luik en in de provincie Namen in België. (Wikipedia)

Namense steenNaamse steen, ook wel Naamse hardsteen, in vakliteratuur Namense steen, Namense hardsteen, Pierre de Vinalmont of Calcaire de Vinalmont, is een soort kalksteen die gewonnen wordt uit de kalksteengroeven bij Vinalmont in de provincie Luik en in de provincie Namen in België. (Wikipedia) werd gewonnen in een deel van het Maasdal in de omgeving van Namen. Namense steenNaamse steen, ook wel Naamse hardsteen, in vakliteratuur Namense steen, Namense hardsteen, Pierre de Vinalmont of Calcaire de Vinalmont, is een soort kalksteen die gewonnen wordt uit de kalksteengroeven bij Vinalmont in de provincie Luik en in de provincie Namen in België. (Wikipedia) is een compacte, zeer zuivere fijnkorrelige kalksteenKalksteen is een vast gesteente dat voornamelijk is opgebouwd uit calciumcarbonaat.", "kalksteen: sedimentaire natuursteen, waarvan de grondmassa en het bindmiddel in hoofdzaak bestaan uit kalkverbindingen, voornamelijk calciumcarbonaat.") met een kenmerkende, licht grijsblauwe tint als de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) verweert. De steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) kan door het polijstenHet glanzend glad maken van natuursteen of glas. (Haslinghuis) een bruine, blauwe of zwarte kleurKleur is de gewaarwording van licht die verschilt van wit licht zoals dat wordt uitgezonden door een natuurlijke lichtbron. Het gekleurde licht kan van een lamp komen of gereflecteerd door een voorwerp. Kleur kan worden gemeten in een aantal systemen, zoals CIE, Munsell, Natural Colour System, die alle een verschillende methode hebben om een kleur aan te duiden.Een kleur is de sensatie die veroorzaakt wordt door licht van een bepaalde golflengte. Geel en groen bijvoorbeeld zijn verschillende kleuren. Het Munsell kleursysteem en dergelijke systemen hebben dit als uitgangspunt. (Conservation Dictionary)", "Kleur is een eigenschap van licht die wordt bepaald door de verschillende golflengtes waaruit dat licht is samengesteld. ", "Verwijst naar pigment in een bindmiddel, bijvoorbeeld inkt, water of olie. De term wordt vaak gebruikt om te verwijzen naar media in de Aziatische kunst (bijvoorbeeld 'inkt en kleur op papier'). (AAT-Ned)") aannemen. Namense steenNaamse steen, ook wel Naamse hardsteen, in vakliteratuur Namense steen, Namense hardsteen, Pierre de Vinalmont of Calcaire de Vinalmont, is een soort kalksteen die gewonnen wordt uit de kalksteengroeven bij Vinalmont in de provincie Luik en in de provincie Namen in België. (Wikipedia) bevat veel minder fossielenOnder fossielen verstaat men alle resten en sporen van planten en dieren die geconserveerd zijn in gesteente. (Wikipedia) dan hardsteenHardsteen is een kalksteen met een meer of minder uitgesproken blauwgrijze kleur. De steensoort wordt gekenmerkt door de aanwezigheid van zeer veel resten van crinoïden, diertjes met een kalkskelet, die veelal op de zeebodem leven. Bij het afsterven bleef hun kalkskelet op de bodem achter en samen met de calcietafzetting die het geheel aan elkaar smeedde, vormde zich in de loop van miljoenen jaren de blauwe hardsteenlaag. De steen is dus een aaneenkitting van crinoïden in een cement van microkristallijn calciet. De kleur wordt bepaald door de hoeveelheid zeer fijn verspreide plantaardige resten (koolstof)., maar soms zijn er wel grote fossielenOnder fossielen verstaat men alle resten en sporen van planten en dieren die geconserveerd zijn in gesteente. (Wikipedia) van koralen zichtbaar. Namense steenNaamse steen, ook wel Naamse hardsteen, in vakliteratuur Namense steen, Namense hardsteen, Pierre de Vinalmont of Calcaire de Vinalmont, is een soort kalksteen die gewonnen wordt uit de kalksteengroeven bij Vinalmont in de provincie Luik en in de provincie Namen in België. (Wikipedia) werd reeds voor het jaar 1000 in het stroomgebied van de Maas in Zuid-Nederland aangewend. In de 15de en 16de eeuw werd de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) ook verder noordelijk in Nederland op ruime schaal toegepast (onder meer in Deventer, Utrecht en Zwolle).

Doornikse steenDoornikse steen is een zwartblauwe, gelaagde kalksteensoort, die in de omgeving van Doornik wordt gewonnen. Door verwering wordt de steen zilvergrijs. (Wikipedia)

Uit Doornik werd in de 13de en 14de eeuw via de Schelde een variëteit van de Carbonische kalksteenKalksteen is een vast gesteente dat voornamelijk is opgebouwd uit calciumcarbonaat.", "kalksteen: sedimentaire natuursteen, waarvan de grondmassa en het bindmiddel in hoofdzaak bestaan uit kalkverbindingen, voornamelijk calciumcarbonaat."), verwant aan Namense steenNaamse steen, ook wel Naamse hardsteen, in vakliteratuur Namense steen, Namense hardsteen, Pierre de Vinalmont of Calcaire de Vinalmont, is een soort kalksteen die gewonnen wordt uit de kalksteengroeven bij Vinalmont in de provincie Luik en in de provincie Namen in België. (Wikipedia), naar de noordelijke Nederlanden uitgevoerd. De Doornikse steenDoornikse steen is een zwartblauwe, gelaagde kalksteensoort, die in de omgeving van Doornik wordt gewonnen. Door verwering wordt de steen zilvergrijs. (Wikipedia) is grijszwart van kleurKleur is de gewaarwording van licht die verschilt van wit licht zoals dat wordt uitgezonden door een natuurlijke lichtbron. Het gekleurde licht kan van een lamp komen of gereflecteerd door een voorwerp. Kleur kan worden gemeten in een aantal systemen, zoals CIE, Munsell, Natural Colour System, die alle een verschillende methode hebben om een kleur aan te duiden.Een kleur is de sensatie die veroorzaakt wordt door licht van een bepaalde golflengte. Geel en groen bijvoorbeeld zijn verschillende kleuren. Het Munsell kleursysteem en dergelijke systemen hebben dit als uitgangspunt. (Conservation Dictionary)", "Kleur is een eigenschap van licht die wordt bepaald door de verschillende golflengtes waaruit dat licht is samengesteld. ", "Verwijst naar pigment in een bindmiddel, bijvoorbeeld inkt, water of olie. De term wordt vaak gebruikt om te verwijzen naar media in de Aziatische kunst (bijvoorbeeld 'inkt en kleur op papier'). (AAT-Ned)") en soms sterk gelaagd van opbouw. De banken met deze structuurDe microscopische structuur van een materiaal is de ruimtelijke oriëntatie van de atomen, ionen of moleculen. Deze structuur bepaalt de macroscopische eigenschappen. zijn niet weervast, maar in de formatie komen ook enkele banken van goede kwaliteit voor. Grote, donkergrijze tot zwarte vuursteenknollen komen in sommige banken voor en bemoeilijken de bewerkingWerk dat is gebaseerd op ander werk, is aangepast en wordt vervaardigd voor een ander doel en voor een ander gebruik of medium dan het origineel. (AAT-Ned) van de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis).

Franse kalksteenVerzamelnaam voor meer dan honderd witgele en geelbeige kalksteensoorten uit Frankrijk. (Haslinghuis)

Franse kalksteenVerzamelnaam voor meer dan honderd witgele en geelbeige kalksteensoorten uit Frankrijk. (Haslinghuis) is een verzamelnaam voor een groot aantal soorten, meest wit tot roomgeel getinte, fossielhoudende kalksteenKalksteen is een vast gesteente dat voornamelijk is opgebouwd uit calciumcarbonaat.", "kalksteen: sedimentaire natuursteen, waarvan de grondmassa en het bindmiddel in hoofdzaak bestaan uit kalkverbindingen, voornamelijk calciumcarbonaat.") uit Frankrijk. De meeste soorten zijn afkomstig uit een gordel van kalkstenen van Jura-ouderdom (circa 200 miljoen jaar oud), die rondom het bekken van Parijs aan het maaiveld komen. Enkele bekende soorten zijn EuvilleEuville: kalksteen welke gewonnen wordt in het Département de la Meuse, Frankrijk. De steen heeft een grofkorrelige structuur en is opgebouwd uit onder andere crinoïden en stekels van zeeëgels, die samengegroeid zijn door kristallijne koolzure kalk. Het breukvlak is ruw korrelig met glanzende facetten van kristallijne kalk. Bruinkleurige en sponsachtige plekken kunnen voorkomen. (opgebouwd uit talloze resten van zeelelies), SavonnièresSavonnières: witte oölitische kalksteen welke gewonnen wordt in het Département de la Meuse, Frankrijk. De grondmassa is gelijkmatig van structuur en kleur. Het breukvlak is ruw korrelig. Savonnières demi fine: variant van Savonnières. (opgebouwd uit kleine witte kalkbolletjes: oölieten) en Vaurion.

Portland kalksteenKalksteen is een vast gesteente dat voornamelijk is opgebouwd uit calciumcarbonaat.", "kalksteen: sedimentaire natuursteen, waarvan de grondmassa en het bindmiddel in hoofdzaak bestaan uit kalkverbindingen, voornamelijk calciumcarbonaat.")

Verwant aan de SavonnièresSavonnières: witte oölitische kalksteen welke gewonnen wordt in het Département de la Meuse, Frankrijk. De grondmassa is gelijkmatig van structuur en kleur. Het breukvlak is ruw korrelig. Savonnières demi fine: variant van Savonnières. is de Portland kalksteenKalksteen is een vast gesteente dat voornamelijk is opgebouwd uit calciumcarbonaat.", "kalksteen: sedimentaire natuursteen, waarvan de grondmassa en het bindmiddel in hoofdzaak bestaan uit kalkverbindingen, voornamelijk calciumcarbonaat."), een Jura-kalksteenKalksteen is een vast gesteente dat voornamelijk is opgebouwd uit calciumcarbonaat.", "kalksteen: sedimentaire natuursteen, waarvan de grondmassa en het bindmiddel in hoofdzaak bestaan uit kalkverbindingen, voornamelijk calciumcarbonaat.") uit Zuid-Engeland. De graftekens en kruizen op de Engelse oorlogsbegraafplaatsen zijn bijna altijd gemaakt van Portland kalksteenKalksteen is een vast gesteente dat voornamelijk is opgebouwd uit calciumcarbonaat.", "kalksteen: sedimentaire natuursteen, waarvan de grondmassa en het bindmiddel in hoofdzaak bestaan uit kalkverbindingen, voornamelijk calciumcarbonaat."). Ook in de restauratieHerstellen, in goede staat brengen, het (zie) restaureren. (Haslinghuis) Restauratie is de behandeling van een voorwerp waarbij er materiaal aan wordt toegevoegd om het weer origineel te laten lijken qua uiterlijk of constructie. Men doet dit om de leesbaarheid te verbeteren, de esthetische beleving te bevorderen of het gebruik mogelijk te maken. vindt Portland kalksteenKalksteen is een vast gesteente dat voornamelijk is opgebouwd uit calciumcarbonaat.", "kalksteen: sedimentaire natuursteen, waarvan de grondmassa en het bindmiddel in hoofdzaak bestaan uit kalkverbindingen, voornamelijk calciumcarbonaat.") meer en meer toepassing, vanwege de grote duurzaamheidNULL van enkele specifieke lagenLagen zijn reeksen aaneengevoegde stenen van gelijke dikte op hun plat, horizontaal, soms in hellende stand of op hun kant (rollaag) gelegd. De hoogte van bakstenen metselwerk wordt naar het aantal lagen opgegeven. Een laag waarin alleen de korte zijden van de bakstenen zichtbaar zijn, heet een koppenlaag. die waarin alleen de lange zijden vertonen noemt men een strekkenlaag. (Haslinghuis) (Whitbed).

Schelpkalksteen (MuschelkalksteenSchelpenkalksteen uit Zuid- en West-Duitsland en Luxemburg. Komt voor in dichte en in poreuze structuur. Grijswit, bruingrauw (meest toegepast), blauwachtig of rood. (Bouwmaterialen / encyclopaedische gids voor theorie en practijk / P.W. Scharroo / 3e herz. en verm. dr.)", "Muschelkalk is een afzetting van mergelachtige kalksteen uit de Trias. Deze afzettingen zijn ongeveer 200 miljoen jaar geleden afgezet in ondiepe zeeën. (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)"))

Schelpkalksteen (MuschelkalksteenSchelpenkalksteen uit Zuid- en West-Duitsland en Luxemburg. Komt voor in dichte en in poreuze structuur. Grijswit, bruingrauw (meest toegepast), blauwachtig of rood. (Bouwmaterialen / encyclopaedische gids voor theorie en practijk / P.W. Scharroo / 3e herz. en verm. dr.)", "Muschelkalk is een afzetting van mergelachtige kalksteen uit de Trias. Deze afzettingen zijn ongeveer 200 miljoen jaar geleden afgezet in ondiepe zeeën. (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)")) is een verzamelnaam voor een aantal soorten schelprijke kalksteenKalksteen is een vast gesteente dat voornamelijk is opgebouwd uit calciumcarbonaat.", "kalksteen: sedimentaire natuursteen, waarvan de grondmassa en het bindmiddel in hoofdzaak bestaan uit kalkverbindingen, voornamelijk calciumcarbonaat.") van Trias-ouderdom (circa 215 miljoen jaar oud) die ten zuiden van Würzburg worden gewonnen. Schelpkalksteen bezit vaak een karakteristieke, grove gelaagdheid met niveaus bestaande uit schelpresten die vaak zijn gebed in een kleiige grondmassa. Daardoor krijgt de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) een kenmerkend uiterlijk met een afwisseling van grijsblauwe en grijswitte grove ‘strepen’. Schelpkalksteen is als restauratiesteenSteen gebruikt bij renovatie of restauratie. gebruikt vanaf de jaren ’20 in de vorige eeuw ter vervanging van (Bentheimer) zandsteenzandsteen: sedimentaire natuursteen gevormd uit aan elkaar gekitte zandkorrels, doorgaans met weinig bindmiddel in de vorm van kleimineralen, kalk of kiezel.. Aan het Bungehuis in Amsterdam is schelpkalksteen gebruikt, zowel binnenHet binnenmilieu is wat men binnen in een gebouw ervaart. (type: Blaubank) als aan de gevel.

ÖlandsteenZeer dichte harde fijnkorrelige kalksteen van het Zweedse eiland Öland.

ÖlandsteenZeer dichte harde fijnkorrelige kalksteen van het Zweedse eiland Öland. is compacte, grijsgroene of rode kalksteenKalksteen is een vast gesteente dat voornamelijk is opgebouwd uit calciumcarbonaat.", "kalksteen: sedimentaire natuursteen, waarvan de grondmassa en het bindmiddel in hoofdzaak bestaan uit kalkverbindingen, voornamelijk calciumcarbonaat."), afkomstig van het eiland Öland voor de Zweedse kust. ÖlandsteenZeer dichte harde fijnkorrelige kalksteen van het Zweedse eiland Öland. is een zeer oud afzettingsgesteente (ongeveer 450 miljoen jaar geleden gevormd). De steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) bevat kenmerkende, dunne langgerekte kegels, de kalkschalen van een verre voorouder van de inktvis Nautilus. In met name de groengrijze variëteit komen prachtige fossielenOnder fossielen verstaat men alle resten en sporen van planten en dieren die geconserveerd zijn in gesteente. (Wikipedia) van trilobieten (geleedpotigen) voor. Vanaf de 17de eeuw werd ÖlandsteenZeer dichte harde fijnkorrelige kalksteen van het Zweedse eiland Öland. gebruikt als vloertegel in vele herenhuizen en in onder meer de vloer van de Burgerzaal van het Koninklijk Paleis te Amsterdam.

Travertijn

Travertijn is witte of geelbruine, sterk gelaagde zoetwaterkalksteen uit meertjes en bronnen, soms gevormd in vrij warm water dat door spleten in de aardkorst aan de oppervlakte treedt (Italië bij Tivoli en Siena; Duitsland: Canstatter travertijn uit Stuttgart). Door het voorkomen van slecht doorlatende laagjes tussen meer poreuze niveaus is travertijn vaak gevoelig voor vorstverwering. Travertijn uit de omgeving van Siena is gebruikt voor het Nationaal Monument in Amsterdam.

Overige afzettingsgesteentensedimentaire natuursteen: natuursteen gevormd uit neergeslagen afbraakproducten van andere natuursteenformaties. Deze natuursteen bevat vaak bezinksels van (resten van) organismen.

IJzeroer

IJzeroer, ook wel bekend als moerasijzererts, limoniet of bruinijzersteen, bestaat uit een mengsel van zand of leemKleiachtig materiaal dat iets grover en zanderiger is dan klei en doorgaans geler is door een hoger ijzergehalte. Het ligt nog op de plaats waar het na het vermalen van gesteente door gletsjers en rivieren is afgezet. In het bouwbedrijf werd leem gebruikt voor het bestrijken van wanden, schoorsteenboezems, plafonds e.d., als bekleding van vlechtwerkvullingen, vaak vermengd met kalk en strohaksel. Het werd ook gebruikt voor het minder brandbaar maken van dakbedekkingen van stro, schindel. (Haslinghuis) met uit water neergeslagen ijzerhoudende mineralenEen mineraal is een in de natuur voorkomende stof van een vaste chemische samenstelling en kristalvorm. Namen van mineralen worden soms gebruikt om kunstmatige materialen aan te duiden die dezelfde eigenschappen hebben. (bouwmaterie,Conservation Dictionary) (onder andere limoniet en goethietHet rode, bruine of gele mineraal goethiet, ijzer(III)oxyhydroxide α-FeOOH, is een normaal product van ijzercorrosie. Het is ook als pigment gebruikt.). Het komt voor in lensvormige pakketten in beekbeddingen en onder hoogveen op de hoge gronden van Midden- en Oost-Nederland. De dikte van de banken is in het algemeen gering (enkele decimeters tot een meter). IJzeroer werd benut als grondstof voor de fabricage van ijzerFe. Dichtheid 7,86 kg/m3. Metaal dat in de bouw zeer veel is toegepast, vooral voor het opnemen van trekkrachten in verankeringen, trekstangen e.d.. Het heeft het nadeel dat het sterk kan corroderen (roesten), waarna door volumevermeerdering schade aan bouwdelen kan optreden. Ook gebruikt voor spijkers, hang- en sluitwerk, siersmeedwerk en vele andere doeleinden. In XVII werd vooral vanwege de taaiheid en buigbaarheid veel ijzer uit Zweden betrokken en als zodanig in bestekken vermeld.Kan ook worden gegoten in vormen. Gietijzer bevat 3-5 koolstof, is bros en kan geen trekkrachten opnemen. Smeedijzer bevat ongeveer 0,1 koolstof. IJzer met zeer weinig koolstof wordt staal genoemd., maar is lokaal ook als bouwsteen aangewend (onder meer kerk van Hellendoorn).

Silex (vuursteenVuursteen of keisteen, ook silex of flint is een gesteente dat vaak in klompen in kalksteen wordt aangetroffen en meestal bruin of grijs van kleur is. Het gesteente wordt vuursteen genoemd, omdat een slag met een stuk vuursteen op een stuk ijzer of pyriet kan resulteren in vonken.)

VuursteenVuursteen of keisteen, ook silex of flint is een gesteente dat vaak in klompen in kalksteen wordt aangetroffen en meestal bruin of grijs van kleur is. Het gesteente wordt vuursteen genoemd, omdat een slag met een stuk vuursteen op een stuk ijzer of pyriet kan resulteren in vonken. komt voor in knollen en plaatvormige structuren in de kalksteenKalksteen is een vast gesteente dat voornamelijk is opgebouwd uit calciumcarbonaat.", "kalksteen: sedimentaire natuursteen, waarvan de grondmassa en het bindmiddel in hoofdzaak bestaan uit kalkverbindingen, voornamelijk calciumcarbonaat.") uit Zuid-Limburg. VuursteenVuursteen of keisteen, ook silex of flint is een gesteente dat vaak in klompen in kalksteen wordt aangetroffen en meestal bruin of grijs van kleur is. Het gesteente wordt vuursteen genoemd, omdat een slag met een stuk vuursteen op een stuk ijzer of pyriet kan resulteren in vonken. bestaat uit kiezel en is moeilijk te bewerken. Het gebruik van vuursteenVuursteen of keisteen, ook silex of flint is een gesteente dat vaak in klompen in kalksteen wordt aangetroffen en meestal bruin of grijs van kleur is. Het gesteente wordt vuursteen genoemd, omdat een slag met een stuk vuursteen op een stuk ijzer of pyriet kan resulteren in vonken. als bouwsteen is hoofdzakelijk beperkt tot het zuiden van Limburg.

AlbastAlbast is een gesteente, bestaande uit een massieve, gewoonlijk doorschijnende, vorm van in de natuur voorkomend gips. Albast werd gebruikt om beelden te snijden en, in de 16e en 17e eeuw in Italië, als ondergrond voor olieverfschilderijen.

AlbastAlbast is een gesteente, bestaande uit een massieve, gewoonlijk doorschijnende, vorm van in de natuur voorkomend gips. Albast werd gebruikt om beelden te snijden en, in de 16e en 17e eeuw in Italië, als ondergrond voor olieverfschilderijen. is een zeer fijnkorrelige variëteit van gipsGips is een witte minerale stof, calciumsulfaat-dihydraat waarvan gesso wordt gemaakt. Gips wordt gebrand om modelleergips en anhydriet te maken. (Conservation Dictionary) (calciumsulfaat). AlbastAlbast is een gesteente, bestaande uit een massieve, gewoonlijk doorschijnende, vorm van in de natuur voorkomend gips. Albast werd gebruikt om beelden te snijden en, in de 16e en 17e eeuw in Italië, als ondergrond voor olieverfschilderijen. is, door de zeer geringe hardheid, met eenvoudig gereedschap te bewerken en wordt vrijwel uitsluitend in het interieur toegepast. AlbastAlbast is een gesteente, bestaande uit een massieve, gewoonlijk doorschijnende, vorm van in de natuur voorkomend gips. Albast werd gebruikt om beelden te snijden en, in de 16e en 17e eeuw in Italië, als ondergrond voor olieverfschilderijen. werd vanaf de Middeleeuwen in grafmonumentenArchitecturaal, gebeeldhouwd monument ter eervolle nagedachtenis aan een overledene. Veelal met een graftombe met het stoffelijk overschot als onderdeel. (Religieus Erfgoedthesaurus)", "Grafmonumenten zijn gedenktekens die op graven worden geplaatst. Deze kunnen variëren van een paar kleine steentjes op een graf tot grote mausolea met een oppervlakte ter grootte van meerdere graven. (Uitvaart.nl)") in vooral de zuidelijke Nederlanden toegepast (onder meer grafmonument van Engelbrecht van Nassau in de Grote Kerk van Breda). Dit albastAlbast is een gesteente, bestaande uit een massieve, gewoonlijk doorschijnende, vorm van in de natuur voorkomend gips. Albast werd gebruikt om beelden te snijden en, in de 16e en 17e eeuw in Italië, als ondergrond voor olieverfschilderijen. komt uit de omgeving van Nottingham (Fauld Mine) in Engeland.

Tufsteentufsteen: sedimentaire natuursteen samengesteld uit verharde vulkanische as (puimsteen) met grofkorrelige gesteentefragmenten (o.m. basalt en leisteen).

Tufsteentufsteen: sedimentaire natuursteen samengesteld uit verharde vulkanische as (puimsteen) met grofkorrelige gesteentefragmenten (o.m. basalt en leisteen). uit de Eifel behoort tot de meest recent gevormde natuurlijke bouwstenen: de laatste vulkanische uitbarstingen in het gebied van de maren (kratermeren) dateren van nog geen 12.000 jaar geleden. Het is ontstaan door verharding van vulkanische as, bezit een karakteristieke roodbruine tot geelgroene tint, en bevat vaak geelwitte stukjes puimsteenPuimsteen is een poreus vulkanisch gesteente dat als polijststeen wordt gebruikt. (bims) en fragmenten van allerlei soorten gesteenten. De Romeinen maakten reeds gebruik van tufsteentufsteen: sedimentaire natuursteen samengesteld uit verharde vulkanische as (puimsteen) met grofkorrelige gesteentefragmenten (o.m. basalt en leisteen). uit de Eifel (de zogenoemde bruinrode Römer tuf) en in de Middeleeuwen neemt het gebruik van dit materiaal een hoge vlucht. Twee bekende soorten zijn de geelgroene Ettringer tuf en de, meest wat fijnere, Weiberner tuf. Tufsteentufsteen: sedimentaire natuursteen samengesteld uit verharde vulkanische as (puimsteen) met grofkorrelige gesteentefragmenten (o.m. basalt en leisteen). komt voor aan bijna alle Romaanse kerkenKerken zijn gebouwen waar de christelijke godsdienstoefening wordt gehouden. Aanvankelijk was de altaarruimte het belangrijkste onderdeel. In de verschillende katholieke liturgieën is deze dat nog. Sinds de Hervorming ook als preekkerk. Een parochie wordt bediend door een parochie- of kerspelkerk. Als aan de kerk een kapittel van kanunniken is verbonden, spreekt men van een collegiale of kapittelkerk. Een stifts-, abdij- of kloosterkerk behoort bij een kloostergemeenschap. De hoogste rang bezit een kathedraal of dom. (Haslinghuis) in Nederland. Daarnaast is tufsteentufsteen: sedimentaire natuursteen samengesteld uit verharde vulkanische as (puimsteen) met grofkorrelige gesteentefragmenten (o.m. basalt en leisteen). met name in de eerste helft van de 20ste eeuw op veel plaatsenConcentratie van bebouwing. in Nederland toegepast. Met wisselend succes overigens, want tufsteentufsteen: sedimentaire natuursteen samengesteld uit verharde vulkanische as (puimsteen) met grofkorrelige gesteentefragmenten (o.m. basalt en leisteen). uit bepaalde banken verweert sterk binnenHet binnenmilieu is wat men binnen in een gebouw ervaart. enkele tientallen jaren.

Metamorfe gesteenten

LeisteenLeisteen is een grijszwart sedimentgesteente die gemakkelijk splijt, waarbij dunne plakken worden gevormd. In Europa in de 16e en 17e eeuw is het ook gebruikt als drager voor olieverfschilderijen, met name in Italië.

Vanwege de uiterst fijnkorrelige structuurDe microscopische structuur van een materiaal is de ruimtelijke oriëntatie van de atomen, ionen of moleculen. Deze structuur bepaalt de macroscopische eigenschappen., de perfecte splijting en de zeer geringe doordringbaarheid voor water zijn leienLeien zijn kleine dunne platen, die uit leisteen gekloofd en gehakt zijn, en worden gebruikt als dakbedekking. Een lei is enkele mm tot ruim 1 cm dik, meestal blauwgrijs maar ook roodpaars of groen van kleur. Naar gelang de structuur van het basismateriaal kunnen ze worden geleverd in rechthoekige of daarvan afgeleide vorm of in schubvorm. Schubleien kwamen in hoofdzaak uit het gebied van Rijn en Moezel, vandaar dat er ook gesproken wordt van Rijndak. Ook Thüringen levert goede schubleien. Bij Rijnse leien werd gesproken over Andernakels (Andernach).In de 17e en 18e eeuw kwamen veel leien uit Cornwall en Devonshire in Engeland, onder verbasterde namen als Dortmuidse leien, Pleymuidze leien, Salcomse of Schaalkomse leien en Vaalmuidse leien. Tegenwoordig worden ook leien gehakt uit Spaans materiaal.Als de leien uit het Franstalige gebied afkomstig waren, werden ze vaak als schaliën aangeduid. (Haslinghuis) een uitmuntende dakbedekkingDakbedekkingen zijn materialen en constructies waarmee een dak is afgedekt om te voorkomen dat er water binnen kan komen. Een dakbedekking kan zijn van plantaardig materiaal (riet, stro, houten spanen), gebakken materiaal (dakpannen en -tegels), leien, metaalplaten (lood, koper, zink), bitumineus materiaal of kunststof. (Haslinghuis). Een bekende vindplaats is Fumay in het Maasdal, ten zuiden van Dinant, waar reeds rond 1300 leisteenLeisteen is een grijszwart sedimentgesteente die gemakkelijk splijt, waarbij dunne plakken worden gevormd. In Europa in de 16e en 17e eeuw is het ook gebruikt als drager voor olieverfschilderijen, met name in Italië. werd gewonnen.

Wit marmermarmer: natuursteen waarvan de grondmassa en het bindmiddel in hoofdzaak bestaan uit kalkverbindingen, tevens zijnde een metamorfe natuursteen. Polijstbare kalkstenen worden in de natuursteenhandel ook vaak marmer genoemd.

Op een paar plaatsenConcentratie van bebouwing. in Nederland zijn in gevelfronten of in timpanen beelden van wit marmermarmer: natuursteen waarvan de grondmassa en het bindmiddel in hoofdzaak bestaan uit kalkverbindingen, tevens zijnde een metamorfe natuursteen. Polijstbare kalkstenen worden in de natuursteenhandel ook vaak marmer genoemd. uit Carrara geplaatst (onder meer Amsterdam, timpanen van het Paleis op de Dam, Gouda, de Waag). Ook in grafmonumentenArchitecturaal, gebeeldhouwd monument ter eervolle nagedachtenis aan een overledene. Veelal met een graftombe met het stoffelijk overschot als onderdeel. (Religieus Erfgoedthesaurus)", "Grafmonumenten zijn gedenktekens die op graven worden geplaatst. Deze kunnen variëren van een paar kleine steentjes op een graf tot grote mausolea met een oppervlakte ter grootte van meerdere graven. (Uitvaart.nl)") (onder meer op de Joodse begraafplaats in Ouderkerk aan de Amstel) zijn prachtige gebeeldhouwde reliëfs van wit marmermarmer: natuursteen waarvan de grondmassa en het bindmiddel in hoofdzaak bestaan uit kalkverbindingen, tevens zijnde een metamorfe natuursteen. Polijstbare kalkstenen worden in de natuursteenhandel ook vaak marmer genoemd. terug te vinden. Marmermarmer: natuursteen waarvan de grondmassa en het bindmiddel in hoofdzaak bestaan uit kalkverbindingen, tevens zijnde een metamorfe natuursteen. Polijstbare kalkstenen worden in de natuursteenhandel ook vaak marmer genoemd. verweert in ons klimaatDe atmosferische variaties op een specifieke geografische locatie op langere termijn. Gebruik 'weer' voor de atmosferische toestand op korte termijn. (AAT-ned)", "De omgeving van een gebied bestaat uit de natuurlijke en door de mens aangelegde kenmerken in het gebied", "Het milieu in een gebouw is de atmosfeer die erin heerst.", "Het milieu rond een voorwerp of een collectie is de atmosfeer waarin ze zich bevinden.") langzaam maar gestaag (versuikering: het uiteenvallen in losse korrels; sterke korstvorming met gipsaangroei) en wordt daarom meestal alleen in het interieur toegepast.

Kwartsieten

Kwartsieten zijn gerekristalliseerde zandstenen. Er bestaan vele soorten kwartsitische zandstenen die afkomstig zijn uit diverse groeven (onder meer in België en Schotland). In sommige plaveisels van onze historische binnensteden vinden we deze zeer slijtvaste, meest rood- of grijsgetinte gesteenten terug.

Literatuur

  • Cnudde, C., J.J. Harotin en J-P. Majot, Marbres de Wallonie, Brussel 1990
  • Dreesen, R., M. Dusar en F. Doperé, Atlas natuursteennatuursteen: gesteente, niet gevormd in ambachtelijke of industriële processen. in Limburgse gebouwenvrijstaande, overdekte en geheel of gedeeltelijke met wanden omsloten toegankelijke ruimte, die direct of indirect met de grond is verbonden., Genk 2019
  • Dubelaar, C.W., Steenrijk Amsterdam. Een geologische stadswandeling, Hoogwoud 1984
  • Dubelaar, C.W., ‘Beeldhouwwerk in het paleistimpaan’, in: Ons Amsterdam 44(1992)11, p. 277-280
  • Dubelaar, C.W., ‘De geologische dimensie. Het Nationaal Monument op de Dam’, in: Natuursteennatuursteen: gesteente, niet gevormd in ambachtelijke of industriële processen. 50(1997)6, p. 18-23
  • Dubelaar, C.W. (red.), Utrecht in Steen, Utrecht 2007
  • Grimm, W-D., Bildatlas wichtiger Denkmalgesteine der Bundesrepublik Deutschland, München 1999
  • Janse, H., red., LeienLeien zijn kleine dunne platen, die uit leisteen gekloofd en gehakt zijn, en worden gebruikt als dakbedekking. Een lei is enkele mm tot ruim 1 cm dik, meestal blauwgrijs maar ook roodpaars of groen van kleur. Naar gelang de structuur van het basismateriaal kunnen ze worden geleverd in rechthoekige of daarvan afgeleide vorm of in schubvorm. Schubleien kwamen in hoofdzaak uit het gebied van Rijn en Moezel, vandaar dat er ook gesproken wordt van Rijndak. Ook Thüringen levert goede schubleien. Bij Rijnse leien werd gesproken over Andernakels (Andernach).In de 17e en 18e eeuw kwamen veel leien uit Cornwall en Devonshire in Engeland, onder verbasterde namen als Dortmuidse leien, Pleymuidze leien, Salcomse of Schaalkomse leien en Vaalmuidse leien. Tegenwoordig worden ook leien gehakt uit Spaans materiaal.Als de leien uit het Franstalige gebied afkomstig waren, werden ze vaak als schaliën aangeduid. (Haslinghuis) op monumentenEen monument is een overblijfsel van kunst, cultuur, architectuur of nijverheid dat van algemeen belang wordt geacht vanwege de historische, volkskundige, artistieke, wetenschappelijke, industrieel-archeologische of andere sociaal-culturele waarde., Zeist/Baarn 1986
  • Janse, H. en D.J. de Vries, ‘Natuursteensoorten die in Nederland zijn toegepast’, Restauratievademecum RVblad Natuursteennatuursteen: gesteente, niet gevormd in ambachtelijke of industriële processen. 03 (1993)
  • Pannekoek, A.J., red., Algemene geologieDe wetenschap die zich bezighoudt met de fysische geschiedenis van de aarde, de stenen waar zij uit bestaat en de fysische veranderingen waar zij aan onderhevig is en is geweest. (AAT)", "Geologie is aardkunde.\n"), Groningen 1984
  • Slinger, A., H. Janse en G. Berends, Natuursteennatuursteen: gesteente, niet gevormd in ambachtelijke of industriële processen. in monumentenEen monument is een overblijfsel van kunst, cultuur, architectuur of nijverheid dat van algemeen belang wordt geacht vanwege de historische, volkskundige, artistieke, wetenschappelijke, industrieel-archeologische of andere sociaal-culturele waarde., Zeist/Baarn 1980
  • Tolboom, H.J. (red.), Onvermoede weelde, Utrecht 2012

Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 22 feb 2021 om 11:10.