Gebruikssporenanalyse

Introductie

De objecten die bij een opgraving aan het licht komen, geven inzicht in het dagelijks leven dat zich in het verleden afspeelde op de vindplaats.

In het kort

DoelGewenste verandering in de organisatie, een doelgroep of de samenleving waar voor een gerichte inspanning geleverd moet worden.: vaststellen van functie (bewerkt materiaal, uitgevoerde beweging) en/of productiewijze, intensiteit van gebruik van werktuigen.
Bruikbaar voor: het verkrijgen van inzicht in gebruik van objecten/artefactenIn algemene zin, objecten die zijn gemaakt of bewerkt door mensen, gewoonlijk handgereedschap, gebruiksvoorwerpen, sieraden of kunst. In de archeologie is een artefact een object dat is vervaardigd door een menselijke cultuur en wordt onderscheiden van natuurlijke resten, en later is aangetroffen bij archeologische werkzaamheden. Zie ook 'culturele artefacten' voor de context van objecten die specifiek worden verzameld door musea. Gebruik de term niet in de technische en medische betekenis, dat wil zeggen voor een product of effect dat niet aanwezig is in de natuurlijke toestand van een organisme of een systeem, maar optreedt wegens het onderzoek zelf of het gevolg is van een andere externe activiteit. (AAT-Ned)", "Een artefact (Latijn: arte factum - 'kunstmatig gemaakt') is in de archeologie de benaming voor ieder verplaatsbaar object dat door de mens is vervaardigd, bewerkt en/of gebruikt. Artefacten worden meestal bij archeologische opgravingen gevonden. Enkele voorbeelden van artefacten: een vuurstenen vuistbijl, een terracotta amfora, een bronzen fibula, een barnstenen kraal, textiel, een gouden munt, een benen vishaak etc.")
Nodig: goed geconserveerde (werktuigen van) natuursteennatuursteen: gesteente, niet gevormd in ambachtelijke of industriële processen., vuursteenVuursteen of keisteen, ook silex of flint is een gesteente dat vaak in klompen in kalksteen wordt aangetroffen en meestal bruin of grijs van kleur is. Het gesteente wordt vuursteen genoemd, omdat een slag met een stuk vuursteen op een stuk ijzer of pyriet kan resulteren in vonken., bot, gewei, schelp en secundair gebruikte aardewerkscherven, waarop post-depositionele sporen zoveel mogelijk ontbreken. Materiaal uit een zeefresidu mag (bij voorkeur) dan ook niet te lang in de zeef op en neer bewogen worden.

Detailfoto van experimenteel onderzoek: het schoonschrapen van huid met vuursteen.
Experimenteel onderzoek, zoals naar het schoonschrapen van huid met vuursteenVuursteen of keisteen, ook silex of flint is een gesteente dat vaak in klompen in kalksteen wordt aangetroffen en meestal bruin of grijs van kleur is. Het gesteente wordt vuursteen genoemd, omdat een slag met een stuk vuursteen op een stuk ijzer of pyriet kan resulteren in vonken., levert een referentiecollectie van microscopische sporen waarvan de oorzaak bekend is. Foto: Laboratory of Artefact Studies, Faculty of Archaeology, Leiden University.
Microscopische sporen van het bewerken van huid op een archeologisch artefact van vuursteen
Microscopische sporen van het bewerken van huid op een archeologisch artefact van vuursteenVuursteen of keisteen, ook silex of flint is een gesteente dat vaak in klompen in kalksteen wordt aangetroffen en meestal bruin of grijs van kleur is. Het gesteente wordt vuursteen genoemd, omdat een slag met een stuk vuursteen op een stuk ijzer of pyriet kan resulteren in vonken.. Vergroting 200 maal. Foto: Laboratory of Artefact Studies, Faculty of Archaeology, Leiden University.
Analyse achter de opvallend-licht-microscoop in het laboratorium
AnalyseAnalyse is het onderzoek van een voorwerp met instrumentele en analytisch-chemische methoden. Men doet dit om bijvoorbeeld de samenstellende materialen te identificeren of de vervaardigingswijze te achterhalen. achter de opvallend-licht-microscoop in het laboratorium. Foto: Frans de Vries.

De gebruikte werktuigen vertonen microscopische sporen: de bewerkingWerk dat is gebaseerd op ander werk, is aangepast en wordt vervaardigd voor een ander doel en voor een ander gebruik of medium dan het origineel. (AAT-Ned) van de meeste grondstoffen laat sporen van slijtage na. Bij een vergroting van 50 tot 200 maal kunnen deze sporen geïnterpreteerd worden als het resultaatEen concreet product of dienst waarvan helder is als het gereed is. Een resul taat is altijd concreet aanwijsbaar (zelfstandig naamwoord). Voorbeelden zijn: wet, vergunning, regeling, opgeleverd systeem, een twintigtal interviews.", "Een concreet product of dienst waarvan helder is als het gereed is. Een resultaat is altijd concreet aanwijsbaar (zelfstandig naamwoord). Voorbeelden zijn: wet, vergunning, regeling, opgeleverd systeem, een twintigtal interviews.") van specifieke handelingen. Deze interpretatie vindt plaats op basis van een uitgebreide referentiecollectie van experimenteel vervaardigde en gebruikte stukken.

Kansen en beperkingen

ArtefactenIn algemene zin, objecten die zijn gemaakt of bewerkt door mensen, gewoonlijk handgereedschap, gebruiksvoorwerpen, sieraden of kunst. In de archeologie is een artefact een object dat is vervaardigd door een menselijke cultuur en wordt onderscheiden van natuurlijke resten, en later is aangetroffen bij archeologische werkzaamheden. Zie ook 'culturele artefacten' voor de context van objecten die specifiek worden verzameld door musea. Gebruik de term niet in de technische en medische betekenis, dat wil zeggen voor een product of effect dat niet aanwezig is in de natuurlijke toestand van een organisme of een systeem, maar optreedt wegens het onderzoek zelf of het gevolg is van een andere externe activiteit. (AAT-Ned)", "Een artefact (Latijn: arte factum - 'kunstmatig gemaakt') is in de archeologie de benaming voor ieder verplaatsbaar object dat door de mens is vervaardigd, bewerkt en/of gebruikt. Artefacten worden meestal bij archeologische opgravingen gevonden. Enkele voorbeelden van artefacten: een vuurstenen vuistbijl, een terracotta amfora, een bronzen fibula, een barnstenen kraal, textiel, een gouden munt, een benen vishaak etc.") worden over het algemeen typologisch/technologisch ingedeeld, maar de gebruikssporenanalyse heeft in de afgelopen decennia aangetoond dat typologie geen directe zekerheid geeft over het gebruik van een werktuig. Op microscopisch niveau zijn nog interpreteerbare sporen aanwezig die inzicht kunnen bieden over het bewerken van huiden, het hakken van hout of het snijdenErgens met een scherp instrument een snede in aanbrengen, waardoor materiaal wordt verwijderd wordt of een voorwerp in stukken wordt gedeeld. (Toegepaste Kunst Project, RKD) van plantaardig materiaal. Door de analyseAnalyse is het onderzoek van een voorwerp met instrumentele en analytisch-chemische methoden. Men doet dit om bijvoorbeeld de samenstellende materialen te identificeren of de vervaardigingswijze te achterhalen. kan na interpretatie van de gebruikssporen een (organische) component worden toegevoegd aan de gevonden data: ook al zijn er geen huiden gevonden, er is wel bewijs voor het bewérken van huid. Niet alle materialenEen materiaal is een natuurlijke of kunstmatig geproduceerde stof, grondstof of ingrediënt die bestemd is om verwerkt te worden tot het maken van objecten. (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed) zijn in alle gevallen tot in detail vast te stellen. Interpretaties kunnen dus beperkt blijven tot bijvoorbeeld ‘gebruikt voor het snijdenErgens met een scherp instrument een snede in aanbrengen, waardoor materiaal wordt verwijderd wordt of een voorwerp in stukken wordt gedeeld. (Toegepaste Kunst Project, RKD) van kruidachtig plantaardig materiaal’. Verdere beperkingen liggen in de aanwezigheid van post-depositionele sporen op de voorwerpen die de gebruikssporen kunnen verstoren/maskeren/beschadigen.

Deze Gebruikssporenanalyse ontstaan door processen in de bodemNULL (fysische en mechanische verweringDe verwering van een voorwerp of een gebouw is de schade die wordt veroorzaakt door blootstelling aan het weer, waardoor het oppervlak erodeert en vergaat.)en/of de wijze van vondstbehandeling tijdens de opgraving of analyseAnalyse is het onderzoek van een voorwerp met instrumentele en analytisch-chemische methoden. Men doet dit om bijvoorbeeld de samenstellende materialen te identificeren of de vervaardigingswijze te achterhalen.. De methode is tijdrovend en daarom wordt veelal gestart met een waardering/pilotstudy waarna besloten wordt of een steekproef geanalyseerd kan worden.

Hoe neem je een monster?

Het analyseren van gebruikssporen duurt gemiddeld een uur per artefact. Het is daarom van belang om de analyseAnalyse is het onderzoek van een voorwerp met instrumentele en analytisch-chemische methoden. Men doet dit om bijvoorbeeld de samenstellende materialen te identificeren of de vervaardigingswijze te achterhalen. gericht in te zetten om de onderzoeksvragen uit het PvE te beantwoorden. Het aantal te analyseren artefactenIn algemene zin, objecten die zijn gemaakt of bewerkt door mensen, gewoonlijk handgereedschap, gebruiksvoorwerpen, sieraden of kunst. In de archeologie is een artefact een object dat is vervaardigd door een menselijke cultuur en wordt onderscheiden van natuurlijke resten, en later is aangetroffen bij archeologische werkzaamheden. Zie ook 'culturele artefacten' voor de context van objecten die specifiek worden verzameld door musea. Gebruik de term niet in de technische en medische betekenis, dat wil zeggen voor een product of effect dat niet aanwezig is in de natuurlijke toestand van een organisme of een systeem, maar optreedt wegens het onderzoek zelf of het gevolg is van een andere externe activiteit. (AAT-Ned)", "Een artefact (Latijn: arte factum - 'kunstmatig gemaakt') is in de archeologie de benaming voor ieder verplaatsbaar object dat door de mens is vervaardigd, bewerkt en/of gebruikt. Artefacten worden meestal bij archeologische opgravingen gevonden. Enkele voorbeelden van artefacten: een vuurstenen vuistbijl, een terracotta amfora, een bronzen fibula, een barnstenen kraal, textiel, een gouden munt, een benen vishaak etc.") is afhankelijk van de onderzoeksvragen en de totale omvang van het assemblage. Bij een omvangrijk onderzoek is het, vanwege de relatieve kostbaarheid van het onderzoek, raadzaam vooraf een pilotstudy uit te voerenAanbrengen van spreidsel of voering tussen kinderbinten en vloerdelen, opdat de naden tussen de vloerdelen van onderaf niet zichtbaar zullen zijn. Het bestek van het stadhuis van Delft uit 1618 geeft hiervoor aan dat gebruikt moeten worden wagenschotbladen, niet minder dan 9 duim breed, drie uit een duim dik, glad geschaafd en gespijkerd op elke voet. (Haslinghuis), waarin bepaald wordt of het materiaal op microscopisch niveau voldoende van kwaliteit is om de analyseAnalyse is het onderzoek van een voorwerp met instrumentele en analytisch-chemische methoden. Men doet dit om bijvoorbeeld de samenstellende materialen te identificeren of de vervaardigingswijze te achterhalen. mogelijk te maken. De monstername is vervolgens afhankelijk van de vraagstelling en de conservering van het materiaal. Die kan betrekking hebben op een specifiek artefacttype, de verspreiding van activiteitencentra binnenHet binnenmilieu is wat men binnen in een gebouw ervaart. de vindplaats of de onderlinge relatie tussen de verschillende grondstofsoorten die gebruikt zijn om artefactenIn algemene zin, objecten die zijn gemaakt of bewerkt door mensen, gewoonlijk handgereedschap, gebruiksvoorwerpen, sieraden of kunst. In de archeologie is een artefact een object dat is vervaardigd door een menselijke cultuur en wordt onderscheiden van natuurlijke resten, en later is aangetroffen bij archeologische werkzaamheden. Zie ook 'culturele artefacten' voor de context van objecten die specifiek worden verzameld door musea. Gebruik de term niet in de technische en medische betekenis, dat wil zeggen voor een product of effect dat niet aanwezig is in de natuurlijke toestand van een organisme of een systeem, maar optreedt wegens het onderzoek zelf of het gevolg is van een andere externe activiteit. (AAT-Ned)", "Een artefact (Latijn: arte factum - 'kunstmatig gemaakt') is in de archeologie de benaming voor ieder verplaatsbaar object dat door de mens is vervaardigd, bewerkt en/of gebruikt. Artefacten worden meestal bij archeologische opgravingen gevonden. Enkele voorbeelden van artefacten: een vuurstenen vuistbijl, een terracotta amfora, een bronzen fibula, een barnstenen kraal, textiel, een gouden munt, een benen vishaak etc.") van te maken. De steekproef dient in overleg tussen de typologisch en gebruikssporenspecialist te worden bepaald.

Combineren met andere methoden

Gebruikssporenanalyse wordt over het algemeen uitgevoerd in combinatie met technologisch en typologisch onderzoek. Door een ruime steekproef van typologisch verschillend gekwalificeerde objecten op gebruikssporen te analyseren, krijgt men een indruk van de relatie tussen typologie en gebruik, die vervolgens geëxtrapoleerd kan worden naar het hele assemblage. Gebruikssporenanalyse kan bovendien een bijdrage leveren aan het onderzoek naar objecten die traditioneel niet gekenmerkt worden als werktuigen maar wel als zodanig gebruikt kunnen zijn (bijvoorbeeld niet geretoucheerde afslagen en klingen). De typologisch slecht determineerbare natuurstenen artefactenIn algemene zin, objecten die zijn gemaakt of bewerkt door mensen, gewoonlijk handgereedschap, gebruiksvoorwerpen, sieraden of kunst. In de archeologie is een artefact een object dat is vervaardigd door een menselijke cultuur en wordt onderscheiden van natuurlijke resten, en later is aangetroffen bij archeologische werkzaamheden. Zie ook 'culturele artefacten' voor de context van objecten die specifiek worden verzameld door musea. Gebruik de term niet in de technische en medische betekenis, dat wil zeggen voor een product of effect dat niet aanwezig is in de natuurlijke toestand van een organisme of een systeem, maar optreedt wegens het onderzoek zelf of het gevolg is van een andere externe activiteit. (AAT-Ned)", "Een artefact (Latijn: arte factum - 'kunstmatig gemaakt') is in de archeologie de benaming voor ieder verplaatsbaar object dat door de mens is vervaardigd, bewerkt en/of gebruikt. Artefacten worden meestal bij archeologische opgravingen gevonden. Enkele voorbeelden van artefacten: een vuurstenen vuistbijl, een terracotta amfora, een bronzen fibula, een barnstenen kraal, textiel, een gouden munt, een benen vishaak etc.") kunnen op basis van de aanwezige gebruikssporen functioneel worden onderverdeeld. In combinatie met residu-analyseAnalyse is het onderzoek van een voorwerp met instrumentele en analytisch-chemische methoden. Men doet dit om bijvoorbeeld de samenstellende materialen te identificeren of de vervaardigingswijze te achterhalen. kan in uitzonderlijke gevallen een specifiekere uitspraak over het bewerkte materiaal gedaan worden. Tot slot kan deze methode een bijdrage leveren aan de determinatie van productietechnieken waardoor een gehele toolkit in relatie tot elkaar beschreven kan worden.

Hoe interpreteer ik mijn resultaten?

Resultaten van gebruikssporenanalyse worden door de specialist verwerkt tot een rapport met daarin een tekstuele beschrijving van de meest opvallende artefactenIn algemene zin, objecten die zijn gemaakt of bewerkt door mensen, gewoonlijk handgereedschap, gebruiksvoorwerpen, sieraden of kunst. In de archeologie is een artefact een object dat is vervaardigd door een menselijke cultuur en wordt onderscheiden van natuurlijke resten, en later is aangetroffen bij archeologische werkzaamheden. Zie ook 'culturele artefacten' voor de context van objecten die specifiek worden verzameld door musea. Gebruik de term niet in de technische en medische betekenis, dat wil zeggen voor een product of effect dat niet aanwezig is in de natuurlijke toestand van een organisme of een systeem, maar optreedt wegens het onderzoek zelf of het gevolg is van een andere externe activiteit. (AAT-Ned)", "Een artefact (Latijn: arte factum - 'kunstmatig gemaakt') is in de archeologie de benaming voor ieder verplaatsbaar object dat door de mens is vervaardigd, bewerkt en/of gebruikt. Artefacten worden meestal bij archeologische opgravingen gevonden. Enkele voorbeelden van artefacten: een vuurstenen vuistbijl, een terracotta amfora, een bronzen fibula, een barnstenen kraal, textiel, een gouden munt, een benen vishaak etc.") en een totaalbeschrijving in tabellen van de procentuele verdeling van waargenomen/geïnterpreteerde sporen. Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen het bewerkte materiaal, de vermoedelijke toegepaste beweging (richting), de mate van conservering en het aantal gebruikte zijden per artefact. Het rapport bevat over het algemeen ook uitspraken over de vermoedelijke specialisatie van een vindplaats en de mate waarin de resultaten verglijkbaar zijn met andere vindplaatsen uit dezelfde periode. Bijzondere artefactenIn algemene zin, objecten die zijn gemaakt of bewerkt door mensen, gewoonlijk handgereedschap, gebruiksvoorwerpen, sieraden of kunst. In de archeologie is een artefact een object dat is vervaardigd door een menselijke cultuur en wordt onderscheiden van natuurlijke resten, en later is aangetroffen bij archeologische werkzaamheden. Zie ook 'culturele artefacten' voor de context van objecten die specifiek worden verzameld door musea. Gebruik de term niet in de technische en medische betekenis, dat wil zeggen voor een product of effect dat niet aanwezig is in de natuurlijke toestand van een organisme of een systeem, maar optreedt wegens het onderzoek zelf of het gevolg is van een andere externe activiteit. (AAT-Ned)", "Een artefact (Latijn: arte factum - 'kunstmatig gemaakt') is in de archeologie de benaming voor ieder verplaatsbaar object dat door de mens is vervaardigd, bewerkt en/of gebruikt. Artefacten worden meestal bij archeologische opgravingen gevonden. Enkele voorbeelden van artefacten: een vuurstenen vuistbijl, een terracotta amfora, een bronzen fibula, een barnstenen kraal, textiel, een gouden munt, een benen vishaak etc.") worden op individueel niveau besproken, bij voorkeur voorzien van tekeningen en/of foto’s.

Resultaten delen

Alle onderzoeksresultaten, verkregen bij de specialist, dienen in de basisrapportage te worden weergegeven en met alle andere gegevensEen losstaand feit of symbool zonder betekenis voor de ontvanger of opsteller. en primaire data te worden gedeponeerd in het e-depot voor de Nederlandse archeologie: https://easy.dans.knaw.nl/. De methode van monstername en behandeling, relativering van data-precisie, en eventuele overwegingen/aanpassingen worden gerapporteerd. Deze zijn van belang voor vervolgonderzoek, maar ook voor de vergelijking met onderzoek op andere sites. Specialistisch onderzoek wordt bij voorkeur opgezet als onderdeel van interdisciplinair archeologisch onderzoek, waarbij de verschillende deelstudies in samenhang met overkoepelend onderzoek worden uitgevoerd, geïnterpreteerd en gerapporteerd.

Lees verder

  • Cnuts D., S. Tomasso, J. Coppe & V. Rots 2021: Functioneel onderzoek van Laat-Paleolithische en Vroeg-Mesolithische sites in Vlaanderen, Brussel (SYNTAR 001).
  • Gijn, A.L. van, 2010: Flint in Focus: Lithic Biographies in the Neolithic and Bronze Age, Leiden.
  • Gijn, A.L. van, 2014: Science and interpretation in microwear studies, Journal of Archaeological Science 48(1), 166-169.
  • Verbaas, A. , B. Chan & I. Edwardson 2019: Gebruikssporenanalyse, in: R.C.A. Geerts, A. Müller, M.J.L.Th. Niekus & F.J. Vermue (red.), Mesolithische kampen onder de oever van het Reevediep. Een archeologische opgraving van vindplaats 9 in het tracé van de hoogwatergeul in het Reevediep te Kampen, Amersfoort (ADC Monografie 26), 145-161.

Tekst: Yvonne Lammers, Echo information design, met medewerking van Annemieke Verbaas (Stichting LAB), Roel Lauwerier en Bjørn Smit (RCEDe Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) is een onderdeel van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. We werken onder de rechtstreekse verantwoordelijkheid van de minister en voeren wet- en regelgeving en erfgoedbeleid uit dat het ministerie en de dienst samen maken. Ook ontwikkelen we praktisch toepasbare kennis en geven we advies over rijksmonumenten, landschap & leefomgeving, archeologie en roerend erfgoed.).

Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 29 sep 2021 om 09:31.